Deprecated: Function create_function() is deprecated in /customers/6/1/7/uyghur.kim/httpd.www/wp-includes/pomo/translations.php on line 208 Musapirliq sepiride oylighanlirim » Azat Uyghur Munbiri

TARIHI EMINIYE – HISTORY OF PEACE
HUNLARNING QISQICHE TARIHI
SHERQIY TURKISTAN TARIHI
QESHQERNING YEQINQI WE HAZIRQI ZAMAN MAARIP TARIXI
Tengri qamchisi Atilla
1933-1937 - yilliridiki weqeler
1944 - yilidiki weqeler
Ottura Asiya Tarixi Tézisliri
Seidiye xanliqi heqqide qisqiche bayan
Sopaxun Sawurof Heqqide Stalingha yollanghan xet
Sun jungsen we Ilixan Töre
Uyghurlarning Mongghul impiriyiside oynighan roli.
Uyghurlar Sherqte we Gherbte
Qedinqi Merkizi Asiya
Uyghur Kilassik Edebiyat Tarixi
Uyghur Maarip Tarixi
Tarixtin Qisqiche Bayanlar
Hoten Qozghulingi Heqqide
Uyghurlar - Turghun Almas
«Tarixiy reshidiy» heqqide
Ili sultani obul elaning chet eldiki tutqunluq hayatigha da'ir muhim üch höjjet
Qaraxanilar we Idiqut xanliqi heqqide
9 - 12 - Esirlerdiki Uyghur Döletliri
8-10- Esirlerdiki Gherbiy Yurt heqqide tetqiqat
Qedimqi Merkizi Asiya
Jenubiy Shinjyang Uyghur xiristiyan uyushmisi
Kazaklar Aqsuda
Alte Sheher Mektupliri
Yerken xanliqi tarixidin omumiy bayan
Ürümchi Söhbitidin kéyin
Seidiye xanliqigha dair matériyallar
Qaraxanilarning Dölet Teshkilati
Orxun Uyghur xanliqining qisqiche Tarixi
Farabi we uning Pelsepe sistémisi
Choqan welixanow we Uyghurlar heqqide
Uyghur kilassik Edebiyat tarixi
Xoten qozghilingi Heqqide
Millitars Shing dewridiki eslime
Bughraxanlar tezkirisi
1933 - 1937 - yilliridiki weqeler
6 - déwiziye
1944 - yilidiki paaliyet
Shinjyang Tarix Matériyalliri 1- 50
Uyghurlarning shekillinish jeryani
Balasaghunning Orni
Milliy Armiyining qisim qurulmisi
Orxundin Jewherler 1 - 2
Altay neshriyati
  • 1
  • 2
  • 3
  • 4
  • 5
  • 6

!Barliqimiz Bedel Bolsun Weten Üchün

.Sehipimizdiki Barliq Eserler Heqsiz. Xalighanche Chüshürüp Paydilansingiz Bolidu

Musapirliq sepiride oylighanlirim

Abdusalam abduweli

( Ningsha uniwérsitéti milletler teyyarliq ma’arip inistitutidin )

1

Tunji qitim yurttin ayrilip seperge chiqishim bolghachqimikin yolda körgen herbir sheyi ,nersilerge hewes bilen qarayttim .meyli bulutlar bilen boy talashqan heywetlik taghlar bolsun,yaki giyahsiz qaqasliqlar bolsun hemmisi mende qiziqsinish,zoqlinish tuyghusini peyda qilatti.qurup ketken deryalarni körginimde,adimizatsiz chöllerdin ötkinimde bu yerde ilgiri mewjut bolghan hayatliqning qaynam-tashqinliqqa chömgen guzel kartinisi köz aldimgha kilettide insangha rohtin kiyinla eqilni ata qilghan yaratquchigha cheksiz shükürlerni yollaytim. Seper heqiqeten yaratquchining möjizatliri östide etrapliq pikir we tepekkur yürgüzidighan jeryanlarning isili ,shundaqla ashu möjizatlar üstide pikir yurgüzidighan qural -tepekkurning heriketlendurguch köchi.
Seperning axirqi pellisi bolghan musapirliqning igiz bosoghusidin ötüp, musapirliqning ighir xorjinini möremge artishqa mejbur boldum. Öz yurtumdin 2000nechche kilométir yiraqliqtiki bu yat ziminda natunush chiraylar arisidin tonush chiraylarni izdep tapalmay tit-tit bolattim,ichim siqilatti yurtsirash ,muhimi uyghursirash mendiki ghiripliqning hökumrani idi,insha’allah axir tonush chiraylarni, tonush awazlarni körüp,anglashqa muweffeq boldum ,nahayiti köp nahayiti köp tonush chiraylar herbiribing közlirige telmurup qaraytim salamlashqanlar bir qolum bilen sanighuchilikla idi , qalghanlar bolsa men bilen körushushtin nomus qildimu yaki körmeske saldimu yaki bolmisa qarap qoyush bilen kupayilendimu we yaki ular natunush uyghurgha ishenmeslikke qesem qilghanmu bunisi manga namelum ,likin özi bilen qandash bolghan bir qirindishini yurttin yiraq bolghan bir ziminda körüp turupmu köz qirini salmasliq manga heqiqeten har keldi . Mende ularni eyiplesh hoqoqi yoq ,undaq salahiyet tiximu yoq .men peqet ularning melum muhit yaki melum ish seweplik shundaq pozitsiyede bolghan dep iytalaymen.
Uyghursirash bir az bisiqqandin kiyin mendiki ghiripliqning menbesi tuqqansirash boldi , a’ilemdikiler yurtqa qaytmaqchi bolghanidi , gerche yurttiki chaghda ulardin ayrilip oqup baqqan bolsammu likin u chaghdiki ayrilish hissiyati bilen hazirqi ayrilish hissiyati ottirsida asman-zimin perq mewjut idi. Ayrilishqa qiymaytim,likin ayrilmay amal yoq idi . Köz yashlirimni ulargha körsetmey xoshlashtim. Ular méning bu yat zimindiki birdinbir yölenchükum,qanitim idi, qanitidin,yölenchukudin ayrilghandiki ghiripliqning aldida bashqa ghiripliqlar hichqanche nerse emes iken. Mushu qatmuqat ghiripliqning iskenjiside yürüp shuni his qildimki sersanilq köchisida tinep-temtirep yurmigüche,musapirliq xörjinini mörisige artip ghirip atliq karwangha egiship deshti chöl-bayawandin ashmighuche, yurtni, ata-ana,dost-yarenlerni sighinip kichiliri uyqidin bidar bolmighuche bir insan yuqarqilarning qedrige asanliqche yitelmeydiken.
Manga bu yerde hemrah bolghan nersining biri kitab,yene biri qelem boldi .ilgiri abduqadir jalalidin mu’ellimning ”özini izde bosoghisida“ we”mewjutluq teshnaliqi“ namliq kitablirini we abduweli ayup mu’ellimning bir qisim yazmilirini yene eset sulayman mu’ellimning ”özlük we kimlik“namliq kitabini estayidil oqup mu’ellimlirimning eyni chaghdiki rohiy haletlirini , oy-xiyallirini oylighan we oylashqa tirishqan idim, likin hazir u kitablarni ,yazmilarni qayta qolumgha ilip eyni waqitta hichnimini angqiralmighanliqimni chushendim .gerche mu’ellimlirimning musapirliq jeryani miningkidin murekkep we musheqqetlik bolsimu, gerche bu ikki musapiret jeryanini silishturush mumkin emes bolsimu likin men yenila az tola bir birnersilerni chushinishke muweffeq bolalidim.
Gerche qelemning yaratquchining bizlerge bergen nmiti ikenlikini ulugh kitaplardin oqughan bolsammu ,mushu qurlarni yizish jeryanida yuqarqi hikmetning menisige azraq bolsimu yetkendek boldum. Qelbimni tingshaydighan adem yoq ,derdimge derman bolidighan adem tiximu yoq, men peqet qelem arqiliqla öz xiyallirimni ipadiliyeleymen. Shundila qelem tutup köresh qilghan digen ibare qelib ikranimda qaytidin gewdilendi.
‌ Mana bular mining musapirliqning chok derwazisidin kirip basqan birinji qedimim,shundaqla gödeklerche oylighanlirim. Hazirning,özide qelbimde yingiche arzu ,nishanlar ewj élip aqmaqta ,shundaqla ”özini izdesh bosoghisida“ namliq kitapta tilgha ilinghan munu parche qayta-qayta tekrarlanmaqta :”öz yurtunglarda uzaq turiwilishinglarning özi opochuq ajizliqtur , bishingni ilip chiqip ket , su kölde uzaq turghanliqdin sisiydu .bu yerdiki chiqip kitish yene qaytip kilishni meqset qilidu,abduqadir damollam ,qutluq shewqiy ular hemmisi shundaq qilghan“…

‌2

‌Mektipimizdiki uyghur qiz oqoghuchilar putun uyghur oqoghuchilarning 3/4 qismini igelleyti. Shungimikin bir-biridin chirayliq bu uyghur qizliri asanla yat millet kishilirining parang obiktigha aylinatti. Chunki peqet biz bir qanche turk millitila chiray, boy-best jehette bashqa millet kishiliridin alahide perqlinip turattuq.
Men bu yerde shahit bolghan bir qanche ishni qisturup ötüshni layiq taptim.
Bu yat tupraqta birinchi bolup diqqitimni tartqini paralil siniptiki bir qiz boldi, diqitimni tartishqa bu qizning alliqandaq jismaniy jehettiki guzelliki sewep bolalmayti elwette. Heqiqiy sewep bu qiz bilen yat millettiki bir oghul otturisidiki özüm kallamgha sighduralmighan munasiwet idi. Bu yatpashni tunji qétim mektep ötküzgen qurban héytliq kichilikte körgen édim, shu chaghning özide bu nijis bir uyghur qizning mörisidin tutup resimge chushiwatqan iken, kiyin bilishimche bular bir siniptiki sawaqdashlar iken. Bu menzirini körüp mingemdin kirgen achchiq tapinimdin chiqti, likin men charisiz idim , chunki hiliqi uyghurning hichqandaq nomus tuyghusining bolmasliqi, chirayida naraziliq , qarshiliq ipadilirining ekis etmesliki mini shu waqning özide tirik murdigha aylandurup qoydi. Likin bu qizning özini héch ikkilenmestinla modilliqqa tutup bérishi mini nechche küngiche azaplidi. Men peqet ze’ip derijide qarshiliq körsetken boldum xalas, bundaq ze’ip boliwersem bolmaydu, bir ömür ze’ip bolushni hem tiximu xalimaymen!
Shundin bashlap bu yatpashni körsem közlirige yewitidighandek qaraytim, aliyattim, hetta azraq surkilish peyda bolupla qalsa birer yirini bir qandaq qiliwitighan niyetmu kallamgha hökumran idi, bu kuch-quwwet manga melum biridin emes , yaratquchi tereptin , itiqadtin , milly ghururdin kelgen idi. Bundaq öchmenlikning peyda bolushining sewebi del bu mexluq bilen eng bashta tilgha alghan uyghur qizining munasiwitining barghansi’éri quyuqliship kitishi idi.
Bir kuni kechlik muzakiridin chushup , oqutush binasidin ayriliwatsam bu nijis qolini hiliqi qizning dolisigha iliwaptu , u qiz uning qolini silkiwetti bolghay dep oylidim chunki uning qoli qizning dolisida emes idi , ikki tonush köz yene qayta uchrashti , u derhal qizning keynidin asta-asta mingishqa bashlidi , u qorqqan idi. Bu ishni shu qiz bilen tonush bir dostumgha iytim u hiliqi qiz bilen parangliship baqidighan boldi , esli biz hiliqi yatpash bilen paranglashmaqchi iduq, likin nimishqikin dostum u qizgha awwal söz échishta ching turiwaldi. Dostum u qizgha 15 minutlarche söz qildi , likin bu qizning chirayida naraziliq alametlirining sus ipadilinip turghanliqini his qildim , uningche gunah özide emes iken , xeq awal kilip gep qilghan iken. Bu parangdin kiyin hiliqi yatpashmu azraq xuduksiridimu qandaq bu qizgha gep qilmidi, bir qanche kün ötkendin kiyin bu sinipidiki bir uyghurdin manga gep ewetiptu , uningche men u qizni yaxshi körimishmen , u waz kichiptimish , likin u qiz bala uninggha gep qilsa yaki dawamliq dust bolmaqchi bolsa u mining u qizning qarshini hörmetlishimni telep qiptu. Bu baligha didimki sen bir sinipliq turup bu qalmaqqa gep qilsang bolmasmidi disem , gep qildim , gep qilsam bashqa xeqler bezi uyghur qizlar bilen yurse bolidiken , men dost bolsam bolmamdiken didi , andin aghzim itilip qaldi deydu, hey bu özining tilidin, yiziqidin ,tarixidin hich bir nerse bülmeydighan tursa , bir ighiz gep qip qoysa aghzing itlip qaldima disem , nime karim mining , men jiq kördum , bezilirining ippitidin ayrilghusi keptu dep gepni tugetmekchi boldi, buninggha yene bashqa gep qilishni x oshuq gep qilishni xalimidim, gepnimu chushinidighan ademge qilish kirekte likin ichimde munu sözler holqan kebi partilap chiqishqa bashlidi hu munapiq , ular sining acha-singilliring emes shunga shundaq asan chiqidu aghzingdin munu wezni ighir ippet digen söz, ular sining achang ,singling bolmighan bilen sen bilen qandash idighu? Ejdading haman bir yerlerde bir bolar idighu? Sen tunimisangmu yardem qilsang yaratquchi bashqa shekil , usullar bilen sanga yardimini ayimas idighu ? Nawada ashu qiz sining hemshireng , qizing , achang bolsa zuwaning unche ittik itilmes idi , u chaghda bezdek qarap turmas iding , ularning ippitining buzulishi sendek , mendeklerning langtasmiliqidin kilip chiqidighan paji’e . Bedenlirimge titrek owliship ketti. Bu wijdansizdin shu qeder seskendimki chirayighimu qarimas boldum , esli mendiki tesiri xili yaman emes idi , kitap uqushqa qiziqimen dise xili közümge issiq körüngen idi , likin mushu ishtin kiyin shuni his qildimki eqliy közi ghapilliqning zulmetliride qalghan emalargha nisbeten kitap oqush peqet bir shekil yaki ich pushuqi xalas , bundaqlarni kitap yitekliyelmeydu , wijdan yaki ghorur tuyghusi peyda qilalmaydu, itiqad hem tiklep birelmeydu, bundaqlar yoghan qoram tash ustidiki azghine qumgha oxshayduki , azraq shamal yaki yamghur bundaqlarning mewjutluqini teltöküs yoqitip tashliyalishi momkin.
Elhemdulilla , bundaq ishlar qayta yüz bermidi hem yüz bermigusi. Shuni qisturup ötüshni layiq taptimki bir qisim qizlirimizning bezi bir xataliqlarni bilip bilmey sadir qilishi biri a’ile terbiyesi yene biri ular bilen hemsawaq bolghan biz oghullarning alargha yaxshi ige bolalmighanliqimizdin bolghan. Yaratquchi ayal zatini erning qowrighusidin yaratqan idighu ? Ayal zatini hörmetlep jennette yaratqan idighu? Erning ayalni qoghdishi uchun erlerge köch quwwet ata qilghan idighu ? Nime uchun allah köchlük yaratqan bu bir qisim ughullar öz acha-singil qirindashlirining izzet-hörmitini ,shermiy-hayasini qoghdiyalmay shu qeder ze’ip, ajiz körinidu bugün?
Nime uchun allah izzetlik-hörmetlik yaratqan bu bir qisim qizlar özining qedir qimmitini , yaratquchining ata qilghan nimitining hikmitini bilelmey shu qeder erzanlishidu bügün?
Insha’allah hemmisi ongshilidu, allah hidayet biridu, bu mining shundaqla nechche milyon uyghur qirindashlirimning , angdashlirimning du’asi, arzusi ,ebediy ghayisi…

3

Musapirettiki jewr-japa , qiyinchiliq, türlük ‍iztirap musheqqetlerni yurttiki chaghlirimda azraq bolsimu tesewwur qilip biqishqa urunghan idim, tesewwur ,xiyal digen haman ri’alliq emeste , uylimighan ishlargha yoluqup , oylap baqqan ishlirim manga uchrapmu baqmidi . Qini birge ortaqlishayli.
Bizning inistitot chong emes , likin kichikkine bir mektep qorosida 2500 ge yiqin her millet oqughuchiliri özining bir yildin kiyinki aliy mektep hayati üchün tirishidu,köresh qilidu . Men we mining uyghur qirindashlirimmu bu qatardin chüshüp qalghinimiz yoq elwette.
Bu mektepte 400 neper uyghurning barliqini bilgen ashu deqiqilerde qelbim cheksiz hayajangha tolghan idi, yat bir ziminda , yat bir qewmning arisida 400 digen sanning salmiqi heqiqeten chong , shundaq hisablisaq mektipimizde alte oqoghuchining biri uyghur digenlik bolatti. Yaratquchigha shükürler bolsunki rohim toq , ishqilip men yalghur emes, angdashlirimning qanchiliqliqi manga namelum , likin ashu qandashlirimning arisidin men bilen ortaq pikir , ghayidikiler chiqmaydu dep kim iytalaydu!? Yene kilip bundaq yat ziminda , musapir atliq tamgha herbirimizning pishanisige bisilghan bu peytlerde qandash we yaki angdashlarning bir birige bolghan mesuliyetchanliqi , icherkishishi gerche bir musapirning ghiripliqini yoqitalmisimu , likin ashu ghiripliqning musapir rohiyitining mutleq hökümrani boliwirshigha xatime bireleydu.
Insan mukemmel , nuqsansiz emes , bir insandin özi oylapmu baqmighan xataliqlar sadir bolishi momkin, u qaysi din ,qaysi millet , qaysi irqqa tewe bolushidin qetiy nezer. Töwendiki bir qanche weqelik manga birqeder tesir qilghanliri , qirindashlirim bilen ortaqlishishni oylap qaldim.
Uyushchan uyghurlar
Bu yurtqa kilipla yoluqqan mesilimiz tamaq mesilisi boldi , xuyzularning tamaqliri achchiq bolushni asas qilghachqimikin ezeldin achchiq tatliqni tengshep istimal qilishqa köngen bir a’ile uyghur kishilirige u tamaqlar zeher dek bilinetti . Qandaq qilimiz yaghmuchni salghuzmay yaki muwapiq saldurup bir nechche künni ötküzduq , intirnét toridin bir uyghurning ashpuzulining barliqini körüp shu qeder hayajanlanghan iduq , likin biz bir a’ile kishiliri bir waq tamaqni uyghur qirindishimizning hözuridin yiyishke ulgürmeyla xoshlishish waqti yitip keldi . Bu ashpuzulda tunji ghizalanghan waqtim ulugh qurban hiyit küni idi , undidarlarda , intirnét torlirida musapirgha hiyit bolmaydiken digen inkaslar , yazmilar elwette mangimu tesir qilghan idi , qurban hiytta uruq tuqqanlar bilen körishelmeydighanliqimni , dadamgha egiship hiytning perzlirini bille ada qilalmaydighanliqimni , anemning pishanemge söyshi’idin peyda bolghan illq tuyghidin bugün behirlinelmeydighanliqimni , gerche qurbanliq qoyni soyushqa yardem birelmisemmu allahqa teqwaliqni yetközidighan ashu katta peytlerdin mehrum boldighanliqimni oylisam qelbim achchiq bolatti , likin qandaq qilghuluq , men bu yerge ulughwar ghayiler bilen , ishench bilen , nechche milyun tunush yaki natunush qirindashlirimning du’asining berkati bilen kelgen , emdilikte qandaqmu keynimge qaytimen, ababekri misranim akimiz özi xalap kötürgen tashning ighiri yoq digen dimek men özüm kötürüshni tallidim qetiy bel qoyiwetmeymen. Esli gipimizge qaytsaq dukkan xojayini eli ependi ewwal özining musulmanliq perzini , andin qirindashliq qerzini ada qilish yüzisidin qurbanliq qildi , hiyit küni shu qeder qizzidiki 300ge neper bu yat zimining herqaysi aliy mektepliride oquwatqan uqughuchilar ,30gha yiqin tijaretchi uyghur qirindashlirimiz bu dukkan aldini awat qildi , herbir chiraylarda peyda bolghan tebessumlar , xushalliq tuyghuliri , uyghursirashqa toyunghan qelibler özining musapir ikenlikini untughan idi . Bügün shuni his qildimki eli ependi bu yaqa yurtta bir bashlamchiliq rolini öteyti , allahning iradisi bilen eli ependining bu yerde bolghanliqi 400 ge yiqin qirindashlirimizning bir yerge uyushishigha seweb bolghanidi .ningshadiki bu uyghur ashpuzuli meyli oqughuchi meyli tijaretchi meyli bu yerni waqitliq qonalghu qilghanlargha, omomiy qilip iyqanda keng uyghur musapirlirigha nisbeten bashlamchiliq , uyushturghuchiliq rolini öteyti. Bir dili sunuq musapirgha nisbeten yat bir ziminda bashliqlargha körsitüsh üchün emes özlirimizning xushalliqi üchün oynashqan usullardinmu , silishqan samalardi’imu , bir dastixanda olturup qurbanlqqa ighiz tigishtinmu artuq hiyit bolamdu ? Rebbimge rehmet , bizni yalghur qoymighinigha , ghiripliqqa , chüshkünlukke uzaq waqit tashliwetmigenlikige rehmet . Axirida eli ependining sodida ronaq tipishini tileymen .
Aqköngul uyghurlar
Yingi bir sheherde yene kilip bir aptonom rayonning merkizi shehiride turiwatqanliqim seweblik bu sheher bilen öz yurtum ni silishturghum kiletti . Bir küni mushu xiyalning türtkiside bazar chöglep qoghun sitiwatqan uyghur akimizni körüp qaldim , yinigha birishimgha chirayimdin tonidi bolghan salam berdi we qolini uzartti , bu xil sizim heqiqeten illiq , shirin idi , qeyerdin kelgenlikini , suda qilghili qanchilik bolghanliqini söridim , uning jawaplirigha chirayidiki tebessum hemrah idi , qoghungha ighiz tigishimni iytti , özremni büldürüp uning bilen xoshlashtim , shu köchida qoghunchiliq qilidighan uyghur qirindashlirim 20 din ashatti , herbirlirining aldidin xiridar hem öksimeyti , arida bir qanche qirindashlirim bilen körüshtum , xoshlishidighanda unimighinimgha unimay qoghun tutquzup quyghanlirimu boldi, qoghungha ighiz tigishimni tekitligenlirimu boldi , pul tenglisem , sizni körüsh biz üchün purset , yene qachan körishimiz buni allah bulidu dep qanche tenglisem shunche ret qilghanlirimu boldi. Bu sözlerni anglighinimda , hediyelerni qobul qilghinimda qelbim shu qeder lerzige kilettiki yaratquchining mushundaq uchurshushlarni nisip qilghinigha shükürlerni iytip , wujudumdiki barliq xapiliq, ghiripliqdin xalas bolghandek yenggillep qalattim. Esli hemme qirindashlirim bilen körüshkum bar idi ,likin herbirining köngul sowghisini quruq qol qobul qilishtin xijil boldum , shuni’ing bilen ulargha yiraqtin tebessum qilghinimche ular bilen xoshlashtim . Shuni tekitlesh zörürki bu tijaretchi qirindashlirim zich bir yerge kilip tijaret qiliwatqini bilen, arisida niza adawet , reshik heset hergizmu bardek qilmayti , ular herbirliri shu qeder rohluq , titik , chirayliridin mihribanliq , sixiyliq , merdlik uchquni chaqnap turidighan aqköngul kishiler idi. Men bir birining sodisidin qizghiniwatqan , may tartishiwatqan bir uyghurnimu körmidim , qurban hiyt kuni ularning bille ghizalanghanliqini körüp , kölke chaqchaq bilen olturushqinini körüp bu qirindashlirimdin shu qeder söyündum . Allah ularning sodisidin berkitini dawamliq ayimighay.
Uyghurdin bashqa nami bolmighan uyghurlar
Yurttiki chaghda yurtwazliqa a’it bezi paranglar quliqimgha kirip qalatti , parang igiliri bu illetni bek ashuriwetkenmu yaki men ularning paringining tigige yitelmidimmu bashqa yurttiki qirindashlirimgha nisbeten xewpsiresh , xuduksiresh hissiyati qelbimni changgiligha iliwalghanidi . Likin yurttin , yurtdashlardin ayrilip yaqa yurtqa kelginimde yuqarqi tuyghularning putunley oshuqche ikenlikini his qildim . Deslipide men awwalqi hissiyatning yiteklishi boyiche , chonglardin anglighanni emeliyitimde körsitip bir qanche heptini ötküzdum , kishilerge jiq arlashmay , özümning ishini qilish niyitim bar idi , likin bashta iytip ötken uyghursirash bu xewpsiresh , xuduksireshlarni teltükus yoq qilip tashlidi . Qeyerlikini sorashmay bille top teptuq , birla qarishish aktip qol ilishish , salam birishlerge sewep boldi . Bir qitimliq salam kiyinki qitimliqning teqezzasini peyda qilatti , bolupmu musapirette . Bara-bara qisqa paranglargha öttuq , qeyerdin kilishkenlikimizni sorashtuq ,likin bu peqet özara chushunish hasil qilish üchün , hergizmu kibir arlashqan yurtwazliq qilish , yurtni pesh qilip birbirini közge ilmasliqni meqset qilish emes , hergiz undaq emes . Biz bu yerde shimalliq , jenupluq emes , belki bir diyarliq iduq , alte sheherlik digen atalghu hem mewjut emes idi , yurt namliri peqet alahide sewepler tupeyli tilgha ilinatti xalas . Bizning salahiyitimiz oxshash , hemmimizning iti uyghur idi . Biz bu yerde bir yerge yighiliship tamaq yiduq , bir birlirimizning yataqlirigha yighilip sahibxan qirindashlirimizning salghan dastixanliridin hozürlanduq , ichilduq , atimizning mihmandust uyghur bolghanliqidin , animizning mihriban uyghur bolghanliqidin , bowimizning uyushchan uyghur bolghanliqidin , ejdadimizning medeniyet yaritishqa , til yiziq ijad qilishqa muweffeq bolghan uyghur bolghanliqidin pexrlenduq , allahgha mushu söyümlük qewmning bir parchisi qilghanliqigha cheksiz hemdu sanalarni maxtashlarni yolliduq hem .
Axirida özüm güdeklerche oylighinimni doslar bilen hembehirlinishni xalap qaldim , azghine kem ikki ay jeryanida shuni yuzekiy his qip yettimki kocha paranglirining timisining yenggushlinidighan waqti piship yitiliptu , emdi parang igiliri bu millette yurtwazliq ighir , qeshqerlikini shimalliq anda deydu , shimalliqni alte shelik manda deydu dep özi we özgilernimu chüshkünleshturmey , hazirqi uyghur yashliri birbirining yurtigha ,shiwisige qarap emes , belki exlaqigha , imanigha , adimiylikige qarap mu’amile qilidighan boptu , ular öz ara icherkishidighan , putun bir uyghur gewdisi uchun , millet uchun uylaydighan haletke bériptu dep özinimu , özginimu söyündurishi kirek iken. Yene uyghurgha egishipla yuridighan ittipaqsizliq , yoghanchiliq , uch uyghurning bishi bir yerge kelmeydu digendek ibariler his qilishimche asta-llllchasta uyghur bilen bille kilelmes , hetta arqigha tashlinip qalidighan weziyet bara-bara shekillinishke bashlaptu . Xuddi abduweli akam yazmisida iyqinidek illet peqet shexiste bolidiken , shundaq oylaymenki hazir illetlik shexisler bara-bara azayghanliqtin, milletke tesir körsitelmes bop qaldi dep. Bu mining özümning köz qarshi xalas , bashqa uyghur qirindashlirimningmu mushundaq hislarda boluwatqanliqigha we bolidighanliqigha ishinimen . Hemde uyghurumning mushundaq hislar ichide menggu gullep yashnishini allahtin tileymen we özümmu mushu shadliq hislarni qoghdash üchün tirishmen ,köresh qilimen .

4

Bu qitim hörmetlesh we hörmetlinishni chöridep yizishni oylap qaldim, chünki manga bu qisqighine musapirette, yat bir ziminda özumge tewe dep qarighan hörmetning alliburun namelum kishiler teripidin depsende qilinghanliqi melum boldi. Nawada musapiret bolmighan bolsa ,musapir bolmighan bolsam hörmetning nimilikini uqmay , hörmet atliq bu ibarige qarighularche tebir bérip, özumning esli qandaq rewishte hörmetlinishimni bilelmey ötüp kétidikenmen. Elhemdulillah, yaratquchi heqiqiy hörmetning qandaq bolidighanliqinimu his qildurdi.
‌ Bu yerge bashta kelginimde oqutquchilarning aghzidin chushurmigen sözi :”musulman sawaqdashlarning diniy itiqad adetige hörmet qilinglar , bir biringlarning milliy örp-aditige hörmet qilinglar “ boldi . Yingi oqutquchi , tunji ders sa’itila bolsa eng ewwal dini itiqadi tekitlinip hörmet qilish , shundaqla hörmetlinish tekitlinish bilen ders bashlinatti. Bu hörmet qilishning inchikilik derijisi shu derijige barghan idiki bashqa millet oqoghuchiliri haram sanalghan yimeklerni yiyish emes ,isminimu musulman oqoghuchilar bar yerde tilgha ilishmas bolghanidi . Itiqad, milliy örüp adetke tutulghan bu illiq pozitsiye musulman qirindashlargha jumlidin bundaq hörmetke ezeldin na’il bolup baqmighan , irishelmigen ,irishish salahiyiti bolsimu ,irishelmesliki esli hörmetliguchige nisbeten hichqandaq gheyrilik his qilinmaydighan yurtta ösken mendek bir hörmetlenguchi uyghurgha birilgen eng aliy ihtiram we mewjutliqning itirapi idi. Yurtta oquwatqan mezgilde bir dostum yatiqigha yatiqidikiler ning choshqa göshi yewatqanning östige kirip qalghanliqi , ularning qilche gheyrilik his qilmastin ”mihmandostluq“ bilen bu dostumni bille yéyishke teklip qilghanliqi, dostumning achchighida shireni bir tépip ustidiki qalghan gösh we bashqa nersilerni örup tashlap bashqa bir dostining yatiqida bir kiche ötküzup etisi sinip mesulining tixi mesuliyetni u dustumgha artmaqchi bolghanliqi hilimu isimde. Bundaq misallar nurghun ,meyli oqush bashlash murasimi bolsun ,weyaki yingi oqoghuchilarni kötiwilish bolsun anglaydighinimiz , sözleydighini bir qilipqa silighliq. Itiqad , milli orp-adet jehettiki hörmet itiraplar tilgha ilinmayti , ishqilip men anglap baqmidim . Bir islam dinigha itiqad qilidighan qewm topliship yashaydighan bir rayunda bundaq ishning yüz birishi , yene uyghurlar köp nisbetni igelleydighan qeshqer diyarida bundaq ishning sadir bolushi menche ma’arip we oqutush ishlirida mewjut bolghan, tuldurush tigishlik bolghan ewrez kölchikining barliqini his qilishqa bolidu.
‌ Itiqadqa tutulghan hörmet hörmetliguchi we hörmetlenguchi arisida un tinsiz halda yiqinlishish , dostlishish uruqini chachidu . Nawada bashqa jehettiki ishlargha hörmet qilishni awwal tekitlep , itiqadiy ,milliy orp-adetke tutulghan hörmet qayrip qoyulsa we yaki axirigha tizip qoyulsa bundaq munasiwettin doslishish, yiqinli’ish peqet xoraz tuxum tuqqanda peyda bolushi momkin .
‌ Itiqad, milliy orp-adet jehettiki hörmetke irishkinimdin xushallinip zebun bolghan , dessep-cheylengen , xarliq patqighigha patqan hörmetlinish we hörmetlesh qatarliq insaniy tuyghulirimni paskina,chirindilardin tazilash ,qaytidin tiklesh uchun bir mezgil aldirash yurdum. Arida yüz bergen bir tasaddipiy weqe mini yene yingi xiyallar qaynimigha sörep kirdi. Bir küni mektep ashxanisigha kechrek kirgen idim , ashxana xadimliri öyge qaytishqa teyyarliniwatqaniken, men chiragh yorup turghan pukeyning aldigha bérishqa temshiliwatsam ”biz ishtin chüshtuq , ete kel “ dep yuqiri awazda towlidi bireylen . Warqirap sözleshning mahiyitini, warqirap sözliguchige warqirap jawap qayturmisa ziyan tartidighanliqini yurtta his qilghanidim . Bu yerde yurttiki hissiyat boyiche yuqarqi warqirashqa qandaq jawap bérishni oyliship boldum. ”Boshraq gep qil , angliyalaymen“ dep towlighinimche chiqip kettim. Hichqandaq ghelitilik his qildim. Likin ishning qizziqi etisi yüz berdi. Manga gep qilghan ashpez méni toniwalghanmu qandaq etisi tamaq ilip pul töley dep tursam ,”yigit kechur, bizning bu yerdikiler awazimizni yuqiri chiqirip könüp qaptuq , hergiz bashqa meqsitimiz yoq “ didi, shu jayimda turup qaldim , bundaq ehwalgha tunji qitim yoluqushum ,bir xil illiq sizim qelbimni igellep bolghanidi. Nawada bu ish yurtta yüz bergen bolsa qandaq bolar idi ? Aktipliq bilen sewebini chushendurermidi yaki tamaqni aldimgha taraqlitip qoyup kibir körsitermidi? Jawabi hemmimizge iniq . Shunisi iniqki yurtta , bizning mektepni misalgha alsaq bashliqqa yumshaq , set hijiyip qulgha aylinidighan , oqoghuchi xataliq sadir qilsa qandaq xata qilghan , qandaq qilsa boliti chushendurmeyla qattiq ,qopal tigidighan oqutquchilarni jiq körgen idim , mektep rehbirige bir qacha polu , uch parche gösh bisip resmiyet yüzzisidin bir köy pul alghanliqini , goshtin ikkini basturimen disem mektepning belgilimisi peqet we peqet bir parche gösh , oqutquchi oqughuchi hemmisi oxshash digen kazzap ashpezni’imu körgen idim . Bu yerdiki mektepning atalmish belgilimisi hiliqi rehberning nepsi xa’ishi aldida palastek qiqilip kitidu . Rehber bir dése bir bu mektepte , uyghurche sözlishishike bolmaydu dése uyghur sikirtarning chishi ötmeydu bu mektepte , xenzuche mektep bolghanliqi üchün , hiliqi rehber uyghurche sözlishishni belgilimige xilap dep bikitken bu mektepte . Bu mektep shundaq bir jay idiki hormet we bashqa nersiler emes hoqoq asasiy orunda turatti . Hörmetlinish , hörmetlesh hoqoqning suri aldida hichnimige erzimes nersige aylinip qalatti . Shundaqla nurghun uyghur oqoghuchilar mushu xil weziyetning qurbanigha aylinattuq.
‌ Bashta iytqinimdek musapiret yaratquchining nurghun nersilerni manga bildurushige waste boldi ,hemde musapiretni manga waste qilip tallap bergen yaratquchigha teshekkurler bolsun. Shuni kisip iytalaymenki nawada mining shundaqla nurghun qirindashlirimning yitilish jeryani musapiretni öz ichige almighan bolsa bu yitilishni mejruh bolghan yitilish musapisi dep oylisaq bolidu, allahning inayitide musapirette mejruh tenge shipah bolidighan nurghun qimmetlik hikmet ritsipliri kömülgenliki iniq.
‌ Bir qilich berse xuda .kes! Dep uninggha buyrisam ,
‌ Özse xelqim boynidin xarliq kishen zenjirini.
‌ Ger xarabken el weten kallamni üzsun shu qilich ,
‌ Körmisun shewqiy közi qulluqta el teqdirini .
‌ — Haji qutluq shewqiy

‌ Angdash we qandashlirimgha , suyumlük uyghurumgha allah raziliqini izdep bighishlaymen.

(dawami bar)

مۇساپىرلىق سەپىرىدە ئويلىغانلىرىم

ئابدۇسالام ئابدۇۋەلى

( نىڭشا ئۇنىۋېرسىتېتى مىللەتلەر تەييارلىق مائارىپ ئىنىستىتۇتىدىن )

1

 

تۇنجى قىتىم يۇرتتىن ئايرىلىپ سەپەرگە چىقىشىم بولغاچقىمىكىن يولدا كۆرگەن ھەربىر شەيئى ،نەرسىلەرگە ھەۋەس بىلەن قارايتتىم .مەيلى بۇلۇتلار بىلەن بوي تالاشقان ھەيۋەتلىك تاغلار بولسۇن،ياكى گىياھسىز قاقاسلىقلار بولسۇن ھەممىسى مەندە قىزىقسىنىش،زوقلىنىش تۇيغۇسىنى پەيدا قىلاتتى.قۇرۇپ كەتكەن دەريالارنى كۆرگىنىمدە،ئادىمىزاتسىز چۆللەردىن ئۆتكىنىمدە بۇ يەردە ئىلگىرى مەۋجۇت بولغان ھاياتلىقنىڭ قاينام-تاشقىنلىققا چۆمگەن گۇزەل كارتىنىسى كۆز ئالدىمغا كىلەتتىدە ئىنسانغا روھتىن كىيىنلا ئەقىلنى ئاتا قىلغان ياراتقۇچىغا چەكسىز شۈكۈرلەرنى يوللايتىم. سەپەر ھەقىقەتەن ياراتقۇچىنىڭ مۆجىزاتلىرى ئۆستىدە ئەتراپلىق پىكىر ۋە تەپەككۇر يۈرگۈزىدىغان جەريانلارنىڭ ئىسىلى ،شۇنداقلا ئاشۇ مۆجىزاتلار ئۈستىدە پىكىر يۇرگۈزىدىغان قۇرال -تەپەككۇرنىڭ ھەرىكەتلەندۇرگۇچ كۆچى.
سەپەرنىڭ ئاخىرقى پەللىسى بولغان مۇساپىرلىقنىڭ ئىگىز بوسوغۇسىدىن ئۆتۈپ، مۇساپىرلىقنىڭ ئىغىر خورجىنىنى مۆرەمگە ئارتىشقا مەجبۇر بولدۇم. ئۆز يۇرتۇمدىن 2000نەچچە كىلومېتىر يىراقلىقتىكى بۇ يات زىمىندا ناتۇنۇش چىرايلار ئارىسىدىن تونۇش چىرايلارنى ئىزدەپ تاپالماي تىت-تىت بولاتتىم،ئىچىم سىقىلاتتى يۇرتسىراش ،مۇھىمى ئۇيغۇرسىراش مەندىكى غىرىپلىقنىڭ ھۆكۇمرانى ئىدى،ئىنشائاللاھ ئاخىر تونۇش چىرايلارنى، تونۇش ئاۋازلارنى كۆرۈپ،ئاڭلاشقا مۇۋەففەق بولدۇم ،ناھايىتى كۆپ ناھايىتى كۆپ تونۇش چىرايلار ھەربىرىبىڭ كۆزلىرىگە تەلمۇرۇپ قارايتىم سالاملاشقانلار بىر قولۇم بىلەن سانىغۇچىلىكلا ئىدى ، قالغانلار بولسا مەن بىلەن كۆرۇشۇشتىن نومۇس قىلدىمۇ ياكى كۆرمەسكە سالدىمۇ ياكى بولمىسا قاراپ قويۇش بىلەن كۇپايىلەندىمۇ ۋە ياكى ئۇلار ناتۇنۇش ئۇيغۇرغا ئىشەنمەسلىككە قەسەم قىلغانمۇ بۇنىسى ماڭا نامەلۇم ،لىكىن ئۆزى بىلەن قانداش بولغان بىر قىرىندىشىنى يۇرتتىن يىراق بولغان بىر زىمىندا كۆرۈپ تۇرۇپمۇ كۆز قىرىنى سالماسلىق ماڭا ھەقىقەتەن ھار كەلدى . مەندە ئۇلارنى ئەيىپلەش ھوقوقى يوق ،ئۇنداق سالاھىيەت تىخىمۇ يوق .مەن پەقەت ئۇلارنىڭ مەلۇم مۇھىت ياكى مەلۇم ئىش سەۋەپلىك شۇنداق پوزىتسىيەدە بولغان دەپ ئىيتالايمەن.
ئۇيغۇرسىراش بىر ئاز بىسىققاندىن كىيىن مەندىكى غىرىپلىقنىڭ مەنبەسى تۇققانسىراش بولدى ، ئائىلەمدىكىلەر يۇرتقا قايتماقچى بولغانىدى ، گەرچە يۇرتتىكى چاغدا ئۇلاردىن ئايرىلىپ ئوقۇپ باققان بولساممۇ لىكىن ئۇ چاغدىكى ئايرىلىش ھىسسىياتى بىلەن ھازىرقى ئايرىلىش ھىسسىياتى ئوتتىرسىدا ئاسمان-زىمىن پەرق مەۋجۇت ئىدى. ئايرىلىشقا قىيمايتىم،لىكىن ئايرىلماي ئامال يوق ئىدى . كۆز ياشلىرىمنى ئۇلارغا كۆرسەتمەي خوشلاشتىم. ئۇلار مېنىڭ بۇ يات زىمىندىكى بىردىنبىر يۆلەنچۈكۇم،قانىتىم ئىدى، قانىتىدىن،يۆلەنچۇكۇدىن ئايرىلغاندىكى غىرىپلىقنىڭ ئالدىدا باشقا غىرىپلىقلار ھىچقانچە نەرسە ئەمەس ئىكەن. مۇشۇ قاتمۇقات غىرىپلىقنىڭ ئىسكەنجىسىدە يۈرۈپ شۇنى ھىس قىلدىمكى سەرسانىلق كۆچىسىدا تىنەپ-تەمتىرەپ يۇرمىگۈچە،مۇساپىرلىق خۆرجىنىنى مۆرىسىگە ئارتىپ غىرىپ ئاتلىق كارۋانغا ئەگىشىپ دەشتى چۆل-باياۋاندىن ئاشمىغۇچە، يۇرتنى، ئاتا-ئانا،دوست-يارەنلەرنى سىغىنىپ كىچىلىرى ئۇيقىدىن بىدار بولمىغۇچە بىر ئىنسان يۇقارقىلارنىڭ قەدرىگە ئاسانلىقچە يىتەلمەيدىكەن.
ماڭا بۇ يەردە ھەمراھ بولغان نەرسىنىڭ بىرى كىتاب،يەنە بىرى قەلەم بولدى .ئىلگىرى ئابدۇقادىر جالالىدىن مۇئەللىمنىڭ ”ئۆزىنى ئىزدە بوسوغىسىدا“ ۋە”مەۋجۇتلۇق تەشنالىقى“ ناملىق كىتابلىرىنى ۋە ئابدۇۋەلى ئايۇپ مۇئەللىمنىڭ بىر قىسىم يازمىلىرىنى يەنە ئەسەت سۇلايمان مۇئەللىمنىڭ ”ئۆزلۈك ۋە كىملىك“ناملىق كىتابىنى ئەستايىدىل ئوقۇپ مۇئەللىملىرىمنىڭ ئەينى چاغدىكى روھىي ھالەتلىرىنى ، ئوي-خىياللىرىنى ئويلىغان ۋە ئويلاشقا تىرىشقان ئىدىم، لىكىن ھازىر ئۇ كىتابلارنى ،يازمىلارنى قايتا قولۇمغا ئىلىپ ئەينى ۋاقىتتا ھىچنىمىنى ئاڭقىرالمىغانلىقىمنى چۇشەندىم .گەرچە مۇئەللىملىرىمنىڭ مۇساپىرلىق جەريانى مىنىڭكىدىن مۇرەككەپ ۋە مۇشەققەتلىك بولسىمۇ، گەرچە بۇ ئىككى مۇساپىرەت جەريانىنى سىلىشتۇرۇش مۇمكىن ئەمەس بولسىمۇ لىكىن مەن يەنىلا ئاز تولا بىر بىرنەرسىلەرنى چۇشىنىشكە مۇۋەففەق بولالىدىم.
گەرچە قەلەمنىڭ ياراتقۇچىنىڭ بىزلەرگە بەرگەن نئمىتى ئىكەنلىكىنى ئۇلۇغ كىتاپلاردىن ئوقۇغان بولساممۇ ،مۇشۇ قۇرلارنى يىزىش جەريانىدا يۇقارقى ھىكمەتنىڭ مەنىسىگە ئازراق بولسىمۇ يەتكەندەك بولدۇم. قەلبىمنى تىڭشايدىغان ئادەم يوق ،دەردىمگە دەرمان بولىدىغان ئادەم تىخىمۇ يوق، مەن پەقەت قەلەم ئارقىلىقلا ئۆز خىياللىرىمنى ئىپادىلىيەلەيمەن. شۇندىلا قەلەم تۇتۇپ كۆرەش قىلغان دىگەن ئىبارە قەلىب ئىكرانىمدا قايتىدىن گەۋدىلەندى.
‌ مانا بۇلار مىنىڭ مۇساپىرلىقنىڭ چوك دەرۋازىسىدىن كىرىپ باسقان بىرىنجى قەدىمىم،شۇنداقلا گۆدەكلەرچە ئويلىغانلىرىم. ھازىرنىڭ،ئۆزىدە قەلبىمدە يىڭىچە ئارزۇ ،نىشانلار ئەۋج ئېلىپ ئاقماقتا ،شۇنداقلا ”ئۆزىنى ئىزدەش بوسوغىسىدا“ ناملىق كىتاپتا تىلغا ئىلىنغان مۇنۇ پارچە قايتا-قايتا تەكرارلانماقتا :”ئۆز يۇرتۇڭلاردا ئۇزاق تۇرىۋىلىشىڭلارنىڭ ئۆزى ئوپئوچۇق ئاجىزلىقتۇر ، بىشىڭنى ئىلىپ چىقىپ كەت ، سۇ كۆلدە ئۇزاق تۇرغانلىقدىن سىسىيدۇ .بۇ يەردىكى چىقىپ كىتىش يەنە قايتىپ كىلىشنى مەقسەت قىلىدۇ،ئابدۇقادىر داموللام ،قۇتلۇق شەۋقىي ئۇلار ھەممىسى شۇنداق قىلغان“…

‌2

‌مەكتىپىمىزدىكى ئۇيغۇر قىز ئوقوغۇچىلار پۇتۇن ئۇيغۇر ئوقوغۇچىلارنىڭ 3/4 قىسمىنى ئىگەللەيتى. شۇڭىمىكىن بىر-بىرىدىن چىرايلىق بۇ ئۇيغۇر قىزلىرى ئاسانلا يات مىللەت كىشىلىرىنىڭ پاراڭ ئوبىكتىغا ئايلىناتتى. چۇنكى پەقەت بىز بىر قانچە تۇرك مىللىتىلا چىراي، بوي-بەست جەھەتتە باشقا مىللەت كىشىلىرىدىن ئالاھىدە پەرقلىنىپ تۇراتتۇق.
مەن بۇ يەردە شاھىت بولغان بىر قانچە ئىشنى قىستۇرۇپ ئۆتۈشنى لايىق تاپتىم.
بۇ يات تۇپراقتا بىرىنچى بولۇپ دىققىتىمنى تارتقىنى پارالىل سىنىپتىكى بىر قىز بولدى، دىقىتىمنى تارتىشقا بۇ قىزنىڭ ئاللىقانداق جىسمانىي جەھەتتىكى گۇزەللىكى سەۋەپ بولالمايتى ئەلۋەتتە. ھەقىقىي سەۋەپ بۇ قىز بىلەن يات مىللەتتىكى بىر ئوغۇل ئوتتۇرىسىدىكى ئۆزۈم كاللامغا سىغدۇرالمىغان مۇناسىۋەت ئىدى. بۇ ياتپاشنى تۇنجى قېتىم مەكتەپ ئۆتكۈزگەن قۇربان ھېيتلىق كىچىلىكتە كۆرگەن ئېدىم، شۇ چاغنىڭ ئۆزىدە بۇ نىجىس بىر ئۇيغۇر قىزنىڭ مۆرىسىدىن تۇتۇپ رەسىمگە چۇشىۋاتقان ئىكەن، كىيىن بىلىشىمچە بۇلار بىر سىنىپتىكى ساۋاقداشلار ئىكەن. بۇ مەنزىرىنى كۆرۈپ مىڭەمدىن كىرگەن ئاچچىق تاپىنىمدىن چىقتى، لىكىن مەن چارىسىز ئىدىم ، چۇنكى ھىلىقى ئۇيغۇرنىڭ ھىچقانداق نومۇس تۇيغۇسىنىڭ بولماسلىقى، چىرايىدا نارازىلىق ، قارشىلىق ئىپادىلىرىنىڭ ئەكىس ئەتمەسلىكى مىنى شۇ ۋاقنىڭ ئۆزىدە تىرىك مۇردىغا ئايلاندۇرۇپ قويدى. لىكىن بۇ قىزنىڭ ئۆزىنى ھېچ ئىككىلەنمەستىنلا مودىللىققا تۇتۇپ بېرىشى مىنى نەچچە كۈنگىچە ئازاپلىدى. مەن پەقەت زەئىپ دەرىجىدە قارشىلىق كۆرسەتكەن بولدۇم خالاس، بۇنداق زەئىپ بولىۋەرسەم بولمايدۇ، بىر ئۆمۈر زەئىپ بولۇشنى ھەم تىخىمۇ خالىمايمەن!
شۇندىن باشلاپ بۇ ياتپاشنى كۆرسەم كۆزلىرىگە يەۋىتىدىغاندەك قارايتىم، ئالىياتتىم، ھەتتا ئازراق سۇركىلىش پەيدا بولۇپلا قالسا بىرەر يىرىنى بىر قانداق قىلىۋىتىغان نىيەتمۇ كاللامغا ھۆكۇمران ئىدى، بۇ كۇچ-قۇۋۋەت ماڭا مەلۇم بىرىدىن ئەمەس ، ياراتقۇچى تەرەپتىن ، ئىتىقادتىن ، مىللي غۇرۇردىن كەلگەن ئىدى. بۇنداق ئۆچمەنلىكنىڭ پەيدا بولۇشىنىڭ سەۋەبى دەل بۇ مەخلۇق بىلەن ئەڭ باشتا تىلغا ئالغان ئۇيغۇر قىزىنىڭ مۇناسىۋىتىنىڭ بارغانسىېرى قۇيۇقلىشىپ كىتىشى ئىدى.
بىر كۇنى كەچلىك مۇزاكىرىدىن چۇشۇپ ، ئوقۇتۇش بىناسىدىن ئايرىلىۋاتسام بۇ نىجىس قولىنى ھىلىقى قىزنىڭ دولىسىغا ئىلىۋاپتۇ ، ئۇ قىز ئۇنىڭ قولىنى سىلكىۋەتتى بولغاي دەپ ئويلىدىم چۇنكى ئۇنىڭ قولى قىزنىڭ دولىسىدا ئەمەس ئىدى ، ئىككى تونۇش كۆز يەنە قايتا ئۇچراشتى ، ئۇ دەرھال قىزنىڭ كەينىدىن ئاستا-ئاستا مىڭىشقا باشلىدى ، ئۇ قورققان ئىدى. بۇ ئىشنى شۇ قىز بىلەن تونۇش بىر دوستۇمغا ئىيتىم ئۇ ھىلىقى قىز بىلەن پاراڭلىشىپ باقىدىغان بولدى ، ئەسلى بىز ھىلىقى ياتپاش بىلەن پاراڭلاشماقچى ئىدۇق، لىكىن نىمىشقىكىن دوستۇم ئۇ قىزغا ئاۋۋال سۆز ئېچىشتا چىڭ تۇرىۋالدى. دوستۇم ئۇ قىزغا 15 مىنۇتلارچە سۆز قىلدى ، لىكىن بۇ قىزنىڭ چىرايىدا نارازىلىق ئالامەتلىرىنىڭ سۇس ئىپادىلىنىپ تۇرغانلىقىنى ھىس قىلدىم ، ئۇنىڭچە گۇناھ ئۆزىدە ئەمەس ئىكەن ، خەق ئاۋال كىلىپ گەپ قىلغان ئىكەن. بۇ پاراڭدىن كىيىن ھىلىقى ياتپاشمۇ ئازراق خۇدۇكسىرىدىمۇ قانداق بۇ قىزغا گەپ قىلمىدى، بىر قانچە كۈن ئۆتكەندىن كىيىن بۇ سىنىپىدىكى بىر ئۇيغۇردىن ماڭا گەپ ئەۋەتىپتۇ ، ئۇنىڭچە مەن ئۇ قىزنى ياخشى كۆرىمىشمەن ، ئۇ ۋاز كىچىپتىمىش ، لىكىن ئۇ قىز بالا ئۇنىڭغا گەپ قىلسا ياكى داۋاملىق دۇست بولماقچى بولسا ئۇ مىنىڭ ئۇ قىزنىڭ قارشىنى ھۆرمەتلىشىمنى تەلەپ قىپتۇ. بۇ بالىغا دىدىمكى سەن بىر سىنىپلىق تۇرۇپ بۇ قالماققا گەپ قىلساڭ بولماسمىدى دىسەم ، گەپ قىلدىم ، گەپ قىلسام باشقا خەقلەر بەزى ئۇيغۇر قىزلار بىلەن يۇرسە بولىدىكەن ، مەن دوست بولسام بولمامدىكەن دىدى ، ئاندىن ئاغزىم ئىتىلىپ قالدى دەيدۇ، ھەي بۇ ئۆزىنىڭ تىلىدىن، يىزىقىدىن ،تارىخىدىن ھىچ بىر نەرسە بۈلمەيدىغان تۇرسا ، بىر ئىغىز گەپ قىپ قويسا ئاغزىڭ ئىتلىپ قالدىما دىسەم ، نىمە كارىم مىنىڭ ، مەن جىق كۆردۇم ، بەزىلىرىنىڭ ئىپپىتىدىن ئايرىلغۇسى كەپتۇ دەپ گەپنى تۇگەتمەكچى بولدى، بۇنىڭغا يەنە باشقا گەپ قىلىشنى خ ئوشۇق گەپ قىلىشنى خالىمىدىم، گەپنىمۇ چۇشىنىدىغان ئادەمگە قىلىش كىرەكتە لىكىن ئىچىمدە مۇنۇ سۆزلەر ھولقان كەبى پارتىلاپ چىقىشقا باشلىدى ھۇ مۇناپىق ، ئۇلار سىنىڭ ئاچا-سىڭىللىرىڭ ئەمەس شۇڭا شۇنداق ئاسان چىقىدۇ ئاغزىڭدىن مۇنۇ ۋەزنى ئىغىر ئىپپەت دىگەن سۆز، ئۇلار سىنىڭ ئاچاڭ ،سىڭلىڭ بولمىغان بىلەن سەن بىلەن قانداش ئىدىغۇ؟ ئەجدادىڭ ھامان بىر يەرلەردە بىر بولار ئىدىغۇ؟ سەن تۇنىمىساڭمۇ ياردەم قىلساڭ ياراتقۇچى باشقا شەكىل ، ئۇسۇللار بىلەن ساڭا ياردىمىنى ئايىماس ئىدىغۇ ؟ ناۋادا ئاشۇ قىز سىنىڭ ھەمشىرەڭ ، قىزىڭ ، ئاچاڭ بولسا زۇۋانىڭ ئۇنچە ئىتتىك ئىتىلمەس ئىدى ، ئۇ چاغدا بەزدەك قاراپ تۇرماس ئىدىڭ ، ئۇلارنىڭ ئىپپىتىنىڭ بۇزۇلىشى سەندەك ، مەندەكلەرنىڭ لاڭتاسمىلىقىدىن كىلىپ چىقىدىغان پاجىئە . بەدەنلىرىمگە تىترەك ئوۋلىشىپ كەتتى. بۇ ۋىجدانسىزدىن شۇ قەدەر سەسكەندىمكى چىرايىغىمۇ قارىماس بولدۇم ، ئەسلى مەندىكى تەسىرى خىلى يامان ئەمەس ئىدى ، كىتاپ ئۇقۇشقا قىزىقىمەن دىسە خىلى كۆزۈمگە ئىسسىق كۆرۈنگەن ئىدى ، لىكىن مۇشۇ ئىشتىن كىيىن شۇنى ھىس قىلدىمكى ئەقلىي كۆزى غاپىللىقنىڭ زۇلمەتلىرىدە قالغان ئەمالارغا نىسبەتەن كىتاپ ئوقۇش پەقەت بىر شەكىل ياكى ئىچ پۇشۇقى خالاس ، بۇنداقلارنى كىتاپ يىتەكلىيەلمەيدۇ ، ۋىجدان ياكى غورۇر تۇيغۇسى پەيدا قىلالمايدۇ، ئىتىقاد ھەم تىكلەپ بىرەلمەيدۇ، بۇنداقلار يوغان قورام تاش ئۇستىدىكى ئازغىنە قۇمغا ئوخشايدۇكى ، ئازراق شامال ياكى يامغۇر بۇنداقلارنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى تەلتۆكۈس يوقىتىپ تاشلىيالىشى مومكىن.
ئەلھەمدۇلىللا ، بۇنداق ئىشلار قايتا يۈز بەرمىدى ھەم يۈز بەرمىگۇسى. شۇنى قىستۇرۇپ ئۆتۈشنى لايىق تاپتىمكى بىر قىسىم قىزلىرىمىزنىڭ بەزى بىر خاتالىقلارنى بىلىپ بىلمەي سادىر قىلىشى بىرى ئائىلە تەربىيەسى يەنە بىرى ئۇلار بىلەن ھەمساۋاق بولغان بىز ئوغۇللارنىڭ ئالارغا ياخشى ئىگە بولالمىغانلىقىمىزدىن بولغان. ياراتقۇچى ئايال زاتىنى ئەرنىڭ قوۋرىغۇسىدىن ياراتقان ئىدىغۇ ؟ ئايال زاتىنى ھۆرمەتلەپ جەننەتتە ياراتقان ئىدىغۇ؟ ئەرنىڭ ئايالنى قوغدىشى ئۇچۇن ئەرلەرگە كۆچ قۇۋۋەت ئاتا قىلغان ئىدىغۇ ؟ نىمە ئۇچۇن ئاللاھ كۆچلۈك ياراتقان بۇ بىر قىسىم ئۇغۇللار ئۆز ئاچا-سىڭىل قىرىنداشلىرىنىڭ ئىززەت-ھۆرمىتىنى ،شەرمىي-ھاياسىنى قوغدىيالماي شۇ قەدەر زەئىپ، ئاجىز كۆرىنىدۇ بۇگۈن؟
نىمە ئۇچۇن ئاللاھ ئىززەتلىك-ھۆرمەتلىك ياراتقان بۇ بىر قىسىم قىزلار ئۆزىنىڭ قەدىر قىممىتىنى ، ياراتقۇچىنىڭ ئاتا قىلغان نىئمىتىنىڭ ھىكمىتىنى بىلەلمەي شۇ قەدەر ئەرزانلىشىدۇ بۈگۈن؟
ئىنشائاللاھ ھەممىسى ئوڭشىلىدۇ، ئاللاھ ھىدايەت بىرىدۇ، بۇ مىنىڭ شۇنداقلا نەچچە مىليون ئۇيغۇر قىرىنداشلىرىمنىڭ ، ئاڭداشلىرىمنىڭ دۇئاسى، ئارزۇسى ،ئەبەدىي غايىسى…

3
مۇساپىرەتتىكى جەۋر-جاپا ، قىيىنچىلىق، تۈرلۈك ئ‍ىزتىراپ مۇشەققەتلەرنى يۇرتتىكى چاغلىرىمدا ئازراق بولسىمۇ تەسەۋۋۇر قىلىپ بىقىشقا ئۇرۇنغان ئىدىم، تەسەۋۋۇر ،خىيال دىگەن ھامان رىئاللىق ئەمەستە ، ئۇيلىمىغان ئىشلارغا يولۇقۇپ ، ئويلاپ باققان ئىشلىرىم ماڭا ئۇچراپمۇ باقمىدى . قىنى بىرگە ئورتاقلىشايلى.
بىزنىڭ ئىنىستىتوت چوڭ ئەمەس ، لىكىن كىچىككىنە بىر مەكتەپ قوروسىدا 2500 گە يىقىن ھەر مىللەت ئوقۇغۇچىلىرى ئۆزىنىڭ بىر يىلدىن كىيىنكى ئالىي مەكتەپ ھاياتى ئۈچۈن تىرىشىدۇ،كۆرەش قىلىدۇ . مەن ۋە مىنىڭ ئۇيغۇر قىرىنداشلىرىممۇ بۇ قاتاردىن چۈشۈپ قالغىنىمىز يوق ئەلۋەتتە.
بۇ مەكتەپتە 400 نەپەر ئۇيغۇرنىڭ بارلىقىنى بىلگەن ئاشۇ دەقىقىلەردە قەلبىم چەكسىز ھاياجانغا تولغان ئىدى، يات بىر زىمىندا ، يات بىر قەۋمنىڭ ئارىسىدا 400 دىگەن ساننىڭ سالمىقى ھەقىقەتەن چوڭ ، شۇنداق ھىسابلىساق مەكتىپىمىزدە ئالتە ئوقوغۇچىنىڭ بىرى ئۇيغۇر دىگەنلىك بولاتتى. ياراتقۇچىغا شۈكۈرلەر بولسۇنكى روھىم توق ، ئىشقىلىپ مەن يالغۇر ئەمەس، ئاڭداشلىرىمنىڭ قانچىلىقلىقى ماڭا نامەلۇم ، لىكىن ئاشۇ قانداشلىرىمنىڭ ئارىسىدىن مەن بىلەن ئورتاق پىكىر ، غايىدىكىلەر چىقمايدۇ دەپ كىم ئىيتالايدۇ!؟ يەنە كىلىپ بۇنداق يات زىمىندا ، مۇساپىر ئاتلىق تامغا ھەربىرىمىزنىڭ پىشانىسىگە بىسىلغان بۇ پەيتلەردە قانداش ۋە ياكى ئاڭداشلارنىڭ بىر بىرىگە بولغان مەسئۇلىيەتچانلىقى ، ئىچەركىشىشى گەرچە بىر مۇساپىرنىڭ غىرىپلىقىنى يوقىتالمىسىمۇ ، لىكىن ئاشۇ غىرىپلىقنىڭ مۇساپىر روھىيىتىنىڭ مۇتلەق ھۆكۈمرانى بولىۋىرشىغا خاتىمە بىرەلەيدۇ.
ئىنسان مۇكەممەل ، نۇقسانسىز ئەمەس ، بىر ئىنساندىن ئۆزى ئويلاپمۇ باقمىغان خاتالىقلار سادىر بولىشى مومكىن، ئۇ قايسى دىن ،قايسى مىللەت ، قايسى ئىرققا تەۋە بولۇشىدىن قەتئىي نەزەر. تۆۋەندىكى بىر قانچە ۋەقەلىك ماڭا بىرقەدەر تەسىر قىلغانلىرى ، قىرىنداشلىرىم بىلەن ئورتاقلىشىشنى ئويلاپ قالدىم.
ئۇيۇشچان ئۇيغۇرلار
بۇ يۇرتقا كىلىپلا يولۇققان مەسىلىمىز تاماق مەسىلىسى بولدى ، خۇيزۇلارنىڭ تاماقلىرى ئاچچىق بولۇشنى ئاساس قىلغاچقىمىكىن ئەزەلدىن ئاچچىق تاتلىقنى تەڭشەپ ئىستىمال قىلىشقا كۆنگەن بىر ئائىلە ئۇيغۇر كىشىلىرىگە ئۇ تاماقلار زەھەر دەك بىلىنەتتى . قانداق قىلىمىز ياغمۇچنى سالغۇزماي ياكى مۇۋاپىق سالدۇرۇپ بىر نەچچە كۈننى ئۆتكۈزدۇق ، ئىنتىرنېت تورىدىن بىر ئۇيغۇرنىڭ ئاشپۇزۇلىنىڭ بارلىقىنى كۆرۈپ شۇ قەدەر ھاياجانلانغان ئىدۇق ، لىكىن بىز بىر ئائىلە كىشىلىرى بىر ۋاق تاماقنى ئۇيغۇر قىرىندىشىمىزنىڭ ھۆزۇرىدىن يىيىشكە ئۇلگۈرمەيلا خوشلىشىش ۋاقتى يىتىپ كەلدى . بۇ ئاشپۇزۇلدا تۇنجى غىزالانغان ۋاقتىم ئۇلۇغ قۇربان ھىيىت كۈنى ئىدى ، ئۇندىدارلاردا ، ئىنتىرنېت تورلىرىدا مۇساپىرغا ھىيىت بولمايدىكەن دىگەن ئىنكاسلار ، يازمىلار ئەلۋەتتە ماڭىمۇ تەسىر قىلغان ئىدى ، قۇربان ھىيتتا ئۇرۇق تۇققانلار بىلەن كۆرىشەلمەيدىغانلىقىمنى ، دادامغا ئەگىشىپ ھىيتنىڭ پەرزلىرىنى بىللە ئادا قىلالمايدىغانلىقىمنى ، ئانەمنىڭ پىشانەمگە سۆيشىىدىن پەيدا بولغان ئىللق تۇيغىدىن بۇگۈن بەھىرلىنەلمەيدىغانلىقىمنى ، گەرچە قۇربانلىق قوينى سويۇشقا ياردەم بىرەلمىسەممۇ ئاللاھقا تەقۋالىقنى يەتكۆزىدىغان ئاشۇ كاتتا پەيتلەردىن مەھرۇم بولدىغانلىقىمنى ئويلىسام قەلبىم ئاچچىق بولاتتى ، لىكىن قانداق قىلغۇلۇق ، مەن بۇ يەرگە ئۇلۇغۋار غايىلەر بىلەن ، ئىشەنچ بىلەن ، نەچچە مىليۇن تۇنۇش ياكى ناتۇنۇش قىرىنداشلىرىمنىڭ دۇئاسىنىڭ بەركاتى بىلەن كەلگەن ، ئەمدىلىكتە قانداقمۇ كەينىمگە قايتىمەن، ئابابەكرى مىسرانىم ئاكىمىز ئۆزى خالاپ كۆتۈرگەن تاشنىڭ ئىغىرى يوق دىگەن دىمەك مەن ئۆزۈم كۆتۈرۈشنى تاللىدىم قەتئىي بەل قويىۋەتمەيمەن. ئەسلى گىپىمىزگە قايتساق دۇككان خوجايىنى ئەلى ئەپەندى ئەۋۋال ئۆزىنىڭ مۇسۇلمانلىق پەرزىنى ، ئاندىن قىرىنداشلىق قەرزىنى ئادا قىلىش يۈزىسىدىن قۇربانلىق قىلدى ، ھىيىت كۈنى شۇ قەدەر قىززىدىكى 300گە نەپەر بۇ يات زىمىنىڭ ھەرقايسى ئالىي مەكتەپلىرىدە ئوقۇۋاتقان ئۇقۇغۇچىلار ،30غا يىقىن تىجارەتچى ئۇيغۇر قىرىنداشلىرىمىز بۇ دۇككان ئالدىنى ئاۋات قىلدى ، ھەربىر چىرايلاردا پەيدا بولغان تەبەسسۇملار ، خۇشاللىق تۇيغۇلىرى ، ئۇيغۇرسىراشقا تويۇنغان قەلىبلەر ئۆزىنىڭ مۇساپىر ئىكەنلىكىنى ئۇنتۇغان ئىدى . بۈگۈن شۇنى ھىس قىلدىمكى ئەلى ئەپەندى بۇ ياقا يۇرتتا بىر باشلامچىلىق رولىنى ئۆتەيتى ، ئاللاھنىڭ ئىرادىسى بىلەن ئەلى ئەپەندىنىڭ بۇ يەردە بولغانلىقى 400 گە يىقىن قىرىنداشلىرىمىزنىڭ بىر يەرگە ئۇيۇشىشىغا سەۋەب بولغانىدى .نىڭشادىكى بۇ ئۇيغۇر ئاشپۇزۇلى مەيلى ئوقۇغۇچى مەيلى تىجارەتچى مەيلى بۇ يەرنى ۋاقىتلىق قونالغۇ قىلغانلارغا، ئومومىي قىلىپ ئىيقاندا كەڭ ئۇيغۇر مۇساپىرلىرىغا نىسبەتەن باشلامچىلىق ، ئۇيۇشتۇرغۇچىلىق رولىنى ئۆتەيتى. بىر دىلى سۇنۇق مۇساپىرغا نىسبەتەن يات بىر زىمىندا باشلىقلارغا كۆرسىتۈش ئۈچۈن ئەمەس ئۆزلىرىمىزنىڭ خۇشاللىقى ئۈچۈن ئويناشقان ئۇسۇللاردىنمۇ ، سىلىشقان سامالاردىىمۇ ، بىر داستىخاندا ئولتۇرۇپ قۇربانلققا ئىغىز تىگىشتىنمۇ ئارتۇق ھىيىت بولامدۇ ؟ رەببىمگە رەھمەت ، بىزنى يالغۇر قويمىغىنىغا ، غىرىپلىققا ، چۈشكۈنلۇككە ئۇزاق ۋاقىت تاشلىۋەتمىگەنلىكىگە رەھمەت . ئاخىرىدا ئەلى ئەپەندىنىڭ سودىدا روناق تىپىشىنى تىلەيمەن .
ئاقكۆڭۇل ئۇيغۇرلار
يىڭى بىر شەھەردە يەنە كىلىپ بىر ئاپتونوم رايوننىڭ مەركىزى شەھىرىدە تۇرىۋاتقانلىقىم سەۋەبلىك بۇ شەھەر بىلەن ئۆز يۇرتۇم نى سىلىشتۇرغۇم كىلەتتى . بىر كۈنى مۇشۇ خىيالنىڭ تۈرتكىسىدە بازار چۆگلەپ قوغۇن سىتىۋاتقان ئۇيغۇر ئاكىمىزنى كۆرۈپ قالدىم ، يىنىغا بىرىشىمغا چىرايىمدىن تونىدى بولغان سالام بەردى ۋە قولىنى ئۇزارتتى ، بۇ خىل سىزىم ھەقىقەتەن ئىللىق ، شىرىن ئىدى ، قەيەردىن كەلگەنلىكىنى ، سۇدا قىلغىلى قانچىلىك بولغانلىقىنى سۆرىدىم ، ئۇنىڭ جاۋاپلىرىغا چىرايىدىكى تەبەسسۇم ھەمراھ ئىدى ، قوغۇنغا ئىغىز تىگىشىمنى ئىيتتى ، ئۆزرەمنى بۈلدۈرۈپ ئۇنىڭ بىلەن خوشلاشتىم ، شۇ كۆچىدا قوغۇنچىلىق قىلىدىغان ئۇيغۇر قىرىنداشلىرىم 20 دىن ئاشاتتى ، ھەربىرلىرىنىڭ ئالدىدىن خىرىدار ھەم ئۆكسىمەيتى ، ئارىدا بىر قانچە قىرىنداشلىرىم بىلەن كۆرۈشتۇم ، خوشلىشىدىغاندا ئۇنىمىغىنىمغا ئۇنىماي قوغۇن تۇتقۇزۇپ قۇيغانلىرىمۇ بولدى، قوغۇنغا ئىغىز تىگىشىمنى تەكىتلىگەنلىرىمۇ بولدى ، پۇل تەڭلىسەم ، سىزنى كۆرۈش بىز ئۈچۈن پۇرسەت ، يەنە قاچان كۆرىشىمىز بۇنى ئاللاھ بۇلىدۇ دەپ قانچە تەڭلىسەم شۇنچە رەت قىلغانلىرىمۇ بولدى. بۇ سۆزلەرنى ئاڭلىغىنىمدا ، ھەدىيەلەرنى قوبۇل قىلغىنىمدا قەلبىم شۇ قەدەر لەرزىگە كىلەتتىكى ياراتقۇچىنىڭ مۇشۇنداق ئۇچۇرشۇشلارنى نىسىپ قىلغىنىغا شۈكۈرلەرنى ئىيتىپ ، ۋۇجۇدۇمدىكى بارلىق خاپىلىق، غىرىپلىقدىن خالاس بولغاندەك يەڭگىللەپ قالاتتىم. ئەسلى ھەممە قىرىنداشلىرىم بىلەن كۆرۈشكۇم بار ئىدى ،لىكىن ھەربىرىنىڭ كۆڭۇل سوۋغىسىنى قۇرۇق قول قوبۇل قىلىشتىن خىجىل بولدۇم ، شۇنىىڭ بىلەن ئۇلارغا يىراقتىن تەبەسسۇم قىلغىنىمچە ئۇلار بىلەن خوشلاشتىم . شۇنى تەكىتلەش زۆرۈركى بۇ تىجارەتچى قىرىنداشلىرىم زىچ بىر يەرگە كىلىپ تىجارەت قىلىۋاتقىنى بىلەن، ئارىسىدا نىزا ئاداۋەت ، رەشىك ھەسەت ھەرگىزمۇ باردەك قىلمايتى ، ئۇلار ھەربىرلىرى شۇ قەدەر روھلۇق ، تىتىك ، چىرايلىرىدىن مىھرىبانلىق ، سىخىيلىق ، مەردلىك ئۇچقۇنى چاقناپ تۇرىدىغان ئاقكۆڭۇل كىشىلەر ئىدى. مەن بىر بىرىنىڭ سودىسىدىن قىزغىنىۋاتقان ، ماي تارتىشىۋاتقان بىر ئۇيغۇرنىمۇ كۆرمىدىم ، قۇربان ھىيت كۇنى ئۇلارنىڭ بىللە غىزالانغانلىقىنى كۆرۈپ ، كۆلكە چاقچاق بىلەن ئولتۇرۇشقىنىنى كۆرۈپ بۇ قىرىنداشلىرىمدىن شۇ قەدەر سۆيۈندۇم . ئاللاھ ئۇلارنىڭ سودىسىدىن بەركىتىنى داۋاملىق ئايىمىغاي.
ئۇيغۇردىن باشقا نامى بولمىغان ئۇيغۇرلار
يۇرتتىكى چاغدا يۇرتۋازلىقا ئائىت بەزى پاراڭلار قۇلىقىمغا كىرىپ قالاتتى ، پاراڭ ئىگىلىرى بۇ ئىللەتنى بەك ئاشۇرىۋەتكەنمۇ ياكى مەن ئۇلارنىڭ پارىڭىنىڭ تىگىگە يىتەلمىدىممۇ باشقا يۇرتتىكى قىرىنداشلىرىمغا نىسبەتەن خەۋپسىرەش ، خۇدۇكسىرەش ھىسسىياتى قەلبىمنى چاڭگىلىغا ئىلىۋالغانىدى . لىكىن يۇرتتىن ، يۇرتداشلاردىن ئايرىلىپ ياقا يۇرتقا كەلگىنىمدە يۇقارقى تۇيغۇلارنىڭ پۇتۇنلەي ئوشۇقچە ئىكەنلىكىنى ھىس قىلدىم . دەسلىپىدە مەن ئاۋۋالقى ھىسسىياتنىڭ يىتەكلىشى بويىچە ، چوڭلاردىن ئاڭلىغاننى ئەمەلىيىتىمدە كۆرسىتىپ بىر قانچە ھەپتىنى ئۆتكۈزدۇم ، كىشىلەرگە جىق ئارلاشماي ، ئۆزۈمنىڭ ئىشىنى قىلىش نىيىتىم بار ئىدى ، لىكىن باشتا ئىيتىپ ئۆتكەن ئۇيغۇرسىراش بۇ خەۋپسىرەش ، خۇدۇكسىرەشلارنى تەلتۈكۇس يوق قىلىپ تاشلىدى . قەيەرلىكىنى سوراشماي بىللە توپ تەپتۇق ، بىرلا قارىشىش ئاكتىپ قول ئىلىشىش ، سالام بىرىشلەرگە سەۋەپ بولدى . بىر قىتىملىق سالام كىيىنكى قىتىملىقنىڭ تەقەززاسىنى پەيدا قىلاتتى ، بولۇپمۇ مۇساپىرەتتە . بارا-بارا قىسقا پاراڭلارغا ئۆتتۇق ، قەيەردىن كىلىشكەنلىكىمىزنى سوراشتۇق ،لىكىن بۇ پەقەت ئۆزئارا چۇشۇنىش ھاسىل قىلىش ئۈچۈن ، ھەرگىزمۇ كىبىر ئارلاشقان يۇرتۋازلىق قىلىش ، يۇرتنى پەش قىلىپ بىربىرىنى كۆزگە ئىلماسلىقنى مەقسەت قىلىش ئەمەس ، ھەرگىز ئۇنداق ئەمەس . بىز بۇ يەردە شىماللىق ، جەنۇپلۇق ئەمەس ، بەلكى بىر دىيارلىق ئىدۇق ، ئالتە شەھەرلىك دىگەن ئاتالغۇ ھەم مەۋجۇت ئەمەس ئىدى ، يۇرت ناملىرى پەقەت ئالاھىدە سەۋەپلەر تۇپەيلى تىلغا ئىلىناتتى خالاس . بىزنىڭ سالاھىيىتىمىز ئوخشاش ، ھەممىمىزنىڭ ئىتى ئۇيغۇر ئىدى . بىز بۇ يەردە بىر يەرگە يىغىلىشىپ تاماق يىدۇق ، بىر بىرلىرىمىزنىڭ ياتاقلىرىغا يىغىلىپ ساھىبخان قىرىنداشلىرىمىزنىڭ سالغان داستىخانلىرىدىن ھوزۈرلاندۇق ، ئىچىلدۇق ، ئاتىمىزنىڭ مىھماندۇست ئۇيغۇر بولغانلىقىدىن ، ئانىمىزنىڭ مىھرىبان ئۇيغۇر بولغانلىقىدىن ، بوۋىمىزنىڭ ئۇيۇشچان ئۇيغۇر بولغانلىقىدىن ، ئەجدادىمىزنىڭ مەدەنىيەت يارىتىشقا ، تىل يىزىق ئىجاد قىلىشقا مۇۋەففەق بولغان ئۇيغۇر بولغانلىقىدىن پەخرلەندۇق ، ئاللاھغا مۇشۇ سۆيۈملۈك قەۋمنىڭ بىر پارچىسى قىلغانلىقىغا چەكسىز ھەمدۇ سانالارنى ماختاشلارنى يوللىدۇق ھەم .
ئاخىرىدا ئۆزۈم گۈدەكلەرچە ئويلىغىنىمنى دوسلار بىلەن ھەمبەھىرلىنىشنى خالاپ قالدىم ، ئازغىنە كەم ئىككى ئاي جەريانىدا شۇنى يۇزەكىي ھىس قىپ يەتتىمكى كوچا پاراڭلىرىنىڭ تىمىسىنىڭ يەڭگۇشلىنىدىغان ۋاقتى پىشىپ يىتىلىپتۇ ، ئەمدى پاراڭ ئىگىلىرى بۇ مىللەتتە يۇرتۋازلىق ئىغىر ، قەشقەرلىكىنى شىماللىق ئاندا دەيدۇ ، شىماللىقنى ئالتە شەلىك ماندا دەيدۇ دەپ ئۆزى ۋە ئۆزگىلەرنىمۇ چۈشكۈنلەشتۇرمەي ، ھازىرقى ئۇيغۇر ياشلىرى بىربىرىنىڭ يۇرتىغا ،شىۋىسىگە قاراپ ئەمەس ، بەلكى ئەخلاقىغا ، ئىمانىغا ، ئادىمىيلىكىگە قاراپ مۇئامىلە قىلىدىغان بوپتۇ ، ئۇلار ئۆز ئارا ئىچەركىشىدىغان ، پۇتۇن بىر ئۇيغۇر گەۋدىسى ئۇچۇن ، مىللەت ئۇچۇن ئۇيلايدىغان ھالەتكە بېرىپتۇ دەپ ئۆزىنىمۇ ، ئۆزگىنىمۇ سۆيۈندۇرىشى كىرەك ئىكەن. يەنە ئۇيغۇرغا ئەگىشىپلا يۇرىدىغان ئىتتىپاقسىزلىق ، يوغانچىلىق ، ئۇچ ئۇيغۇرنىڭ بىشى بىر يەرگە كەلمەيدۇ دىگەندەك ئىبارىلەر ھىس قىلىشىمچە ئاستا-للللچئاستا ئۇيغۇر بىلەن بىللە كىلەلمەس ، ھەتتا ئارقىغا تاشلىنىپ قالىدىغان ۋەزىيەت بارا-بارا شەكىللىنىشكە باشلاپتۇ . خۇددى ئابدۇۋەلى ئاكام يازمىسىدا ئىيقىنىدەك ئىللەت پەقەت شەخىستە بولىدىكەن ، شۇنداق ئويلايمەنكى ھازىر ئىللەتلىك شەخىسلەر بارا-بارا ئازايغانلىقتىن، مىللەتكە تەسىر كۆرسىتەلمەس بوپ قالدى دەپ. بۇ مىنىڭ ئۆزۈمنىڭ كۆز قارشى خالاس ، باشقا ئۇيغۇر قىرىنداشلىرىمنىڭمۇ مۇشۇنداق ھىسلاردا بولۇۋاتقانلىقىغا ۋە بولىدىغانلىقىغا ئىشىنىمەن . ھەمدە ئۇيغۇرۇمنىڭ مۇشۇنداق ھىسلار ئىچىدە مەڭگۇ گۇللەپ ياشنىشىنى ئاللاھتىن تىلەيمەن ۋە ئۆزۈممۇ مۇشۇ شادلىق ھىسلارنى قوغداش ئۈچۈن تىرىشمەن ،كۆرەش قىلىمەن .

4

بۇ قىتىم ھۆرمەتلەش ۋە ھۆرمەتلىنىشنى چۆرىدەپ يىزىشنى ئويلاپ قالدىم، چۈنكى ماڭا بۇ قىسقىغىنە مۇساپىرەتتە، يات بىر زىمىندا ئۆزۇمگە تەۋە دەپ قارىغان ھۆرمەتنىڭ ئاللىبۇرۇن نامەلۇم كىشىلەر تەرىپىدىن دەپسەندە قىلىنغانلىقى مەلۇم بولدى. ناۋادا مۇساپىرەت بولمىغان بولسا ،مۇساپىر بولمىغان بولسام ھۆرمەتنىڭ نىمىلىكىنى ئۇقماي ، ھۆرمەت ئاتلىق بۇ ئىبارىگە قارىغۇلارچە تەبىر بېرىپ، ئۆزۇمنىڭ ئەسلى قانداق رەۋىشتە ھۆرمەتلىنىشىمنى بىلەلمەي ئۆتۈپ كېتىدىكەنمەن. ئەلھەمدۇلىللاھ، ياراتقۇچى ھەقىقىي ھۆرمەتنىڭ قانداق بولىدىغانلىقىنىمۇ ھىس قىلدۇردى.
‌ بۇ يەرگە باشتا كەلگىنىمدە ئوقۇتقۇچىلارنىڭ ئاغزىدىن چۇشۇرمىگەن سۆزى :”مۇسۇلمان ساۋاقداشلارنىڭ دىنىي ئىتىقاد ئادەتىگە ھۆرمەت قىلىڭلار ، بىر بىرىڭلارنىڭ مىللىي ئۆرپ-ئادىتىگە ھۆرمەت قىلىڭلار “ بولدى . يىڭى ئوقۇتقۇچى ، تۇنجى دەرس سائىتىلا بولسا ئەڭ ئەۋۋال دىنى ئىتىقادى تەكىتلىنىپ ھۆرمەت قىلىش ، شۇنداقلا ھۆرمەتلىنىش تەكىتلىنىش بىلەن دەرس باشلىناتتى. بۇ ھۆرمەت قىلىشنىڭ ئىنچىكىلىك دەرىجىسى شۇ دەرىجىگە بارغان ئىدىكى باشقا مىللەت ئوقوغۇچىلىرى ھارام سانالغان يىمەكلەرنى يىيىش ئەمەس ،ئىسمىنىمۇ مۇسۇلمان ئوقوغۇچىلار بار يەردە تىلغا ئىلىشماس بولغانىدى . ئىتىقاد، مىللىي ئۆرۈپ ئادەتكە تۇتۇلغان بۇ ئىللىق پوزىتسىيە مۇسۇلمان قىرىنداشلارغا جۇملىدىن بۇنداق ھۆرمەتكە ئەزەلدىن نائىل بولۇپ باقمىغان ، ئىرىشەلمىگەن ،ئىرىشىش سالاھىيىتى بولسىمۇ ،ئىرىشەلمەسلىكى ئەسلى ھۆرمەتلىگۇچىگە نىسبەتەن ھىچقانداق غەيرىلىك ھىس قىلىنمايدىغان يۇرتتا ئۆسكەن مەندەك بىر ھۆرمەتلەنگۇچى ئۇيغۇرغا بىرىلگەن ئەڭ ئالىي ئىھتىرام ۋە مەۋجۇتلىقنىڭ ئىتىراپى ئىدى. يۇرتتا ئوقۇۋاتقان مەزگىلدە بىر دوستۇم ياتىقىغا ياتىقىدىكىلەر نىڭ چوشقا گۆشى يەۋاتقاننىڭ ئۆستىگە كىرىپ قالغانلىقى ، ئۇلارنىڭ قىلچە غەيرىلىك ھىس قىلماستىن ”مىھماندوستلۇق“ بىلەن بۇ دوستۇمنى بىللە يېيىشكە تەكلىپ قىلغانلىقى، دوستۇمنىڭ ئاچچىغىدا شىرەنى بىر تېپىپ ئۇستىدىكى قالغان گۆش ۋە باشقا نەرسىلەرنى ئۆرۇپ تاشلاپ باشقا بىر دوستىنىڭ ياتىقىدا بىر كىچە ئۆتكۈزۇپ ئەتىسى سىنىپ مەسئۇلىنىڭ تىخى مەسئۇلىيەتنى ئۇ دۇستۇمغا ئارتماقچى بولغانلىقى ھىلىمۇ ئىسىمدە. بۇنداق مىساللار نۇرغۇن ،مەيلى ئوقۇش باشلاش مۇراسىمى بولسۇن ،ۋەياكى يىڭى ئوقوغۇچىلارنى كۆتىۋىلىش بولسۇن ئاڭلايدىغىنىمىز ، سۆزلەيدىغىنى بىر قىلىپقا سىلىغلىق. ئىتىقاد ، مىللى ئورپ-ئادەت جەھەتتىكى ھۆرمەت ئىتىراپلار تىلغا ئىلىنمايتى ، ئىشقىلىپ مەن ئاڭلاپ باقمىدىم . بىر ئىسلام دىنىغا ئىتىقاد قىلىدىغان قەۋم توپلىشىپ ياشايدىغان بىر رايۇندا بۇنداق ئىشنىڭ يۈز بىرىشى ، يەنە ئۇيغۇرلار كۆپ نىسبەتنى ئىگەللەيدىغان قەشقەر دىيارىدا بۇنداق ئىشنىڭ سادىر بولۇشى مەنچە مائارىپ ۋە ئوقۇتۇش ئىشلىرىدا مەۋجۇت بولغان، تۇلدۇرۇش تىگىشلىك بولغان ئەۋرەز كۆلچىكىنىڭ بارلىقىنى ھىس قىلىشقا بولىدۇ.
‌ ئىتىقادقا تۇتۇلغان ھۆرمەت ھۆرمەتلىگۇچى ۋە ھۆرمەتلەنگۇچى ئارىسىدا ئۇن تىنسىز ھالدا يىقىنلىشىش ، دوستلىشىش ئۇرۇقىنى چاچىدۇ . ناۋادا باشقا جەھەتتىكى ئىشلارغا ھۆرمەت قىلىشنى ئاۋۋال تەكىتلەپ ، ئىتىقادىي ،مىللىي ئورپ-ئادەتكە تۇتۇلغان ھۆرمەت قايرىپ قويۇلسا ۋە ياكى ئاخىرىغا تىزىپ قويۇلسا بۇنداق مۇناسىۋەتتىن دوسلىشىش، يىقىنلىىش پەقەت خوراز تۇخۇم تۇققاندا پەيدا بولۇشى مومكىن .
‌ ئىتىقاد، مىللىي ئورپ-ئادەت جەھەتتىكى ھۆرمەتكە ئىرىشكىنىمدىن خۇشاللىنىپ زەبۇن بولغان ، دەسسەپ-چەيلەنگەن ، خارلىق پاتقىغىغا پاتقان ھۆرمەتلىنىش ۋە ھۆرمەتلەش قاتارلىق ئىنسانىي تۇيغۇلىرىمنى پاسكىنا،چىرىندىلاردىن تازىلاش ،قايتىدىن تىكلەش ئۇچۇن بىر مەزگىل ئالدىراش يۇردۇم. ئارىدا يۈز بەرگەن بىر تاساددىپىي ۋەقە مىنى يەنە يىڭى خىياللار قاينىمىغا سۆرەپ كىردى. بىر كۈنى مەكتەپ ئاشخانىسىغا كەچرەك كىرگەن ئىدىم ، ئاشخانا خادىملىرى ئۆيگە قايتىشقا تەييارلىنىۋاتقانىكەن، مەن چىراغ يورۇپ تۇرغان پۇكەينىڭ ئالدىغا بېرىشقا تەمشىلىۋاتسام ”بىز ئىشتىن چۈشتۇق ، ئەتە كەل “ دەپ يۇقىرى ئاۋازدا توۋلىدى بىرەيلەن . ۋارقىراپ سۆزلەشنىڭ ماھىيىتىنى، ۋارقىراپ سۆزلىگۇچىگە ۋارقىراپ جاۋاپ قايتۇرمىسا زىيان تارتىدىغانلىقىنى يۇرتتا ھىس قىلغانىدىم . بۇ يەردە يۇرتتىكى ھىسسىيات بويىچە يۇقارقى ۋارقىراشقا قانداق جاۋاپ بېرىشنى ئويلىشىپ بولدۇم. ”بوشراق گەپ قىل ، ئاڭلىيالايمەن“ دەپ توۋلىغىنىمچە چىقىپ كەتتىم. ھىچقانداق غەلىتىلىك ھىس قىلدىم. لىكىن ئىشنىڭ قىززىقى ئەتىسى يۈز بەردى. ماڭا گەپ قىلغان ئاشپەز مېنى تونىۋالغانمۇ قانداق ئەتىسى تاماق ئىلىپ پۇل تۆلەي دەپ تۇرسام ،”يىگىت كەچۇر، بىزنىڭ بۇ يەردىكىلەر ئاۋازىمىزنى يۇقىرى چىقىرىپ كۆنۈپ قاپتۇق ، ھەرگىز باشقا مەقسىتىمىز يوق “ دىدى، شۇ جايىمدا تۇرۇپ قالدىم ، بۇنداق ئەھۋالغا تۇنجى قىتىم يولۇقۇشۇم ،بىر خىل ئىللىق سىزىم قەلبىمنى ئىگەللەپ بولغانىدى. ناۋادا بۇ ئىش يۇرتتا يۈز بەرگەن بولسا قانداق بولار ئىدى ؟ ئاكتىپلىق بىلەن سەۋەبىنى چۇشەندۇرەرمىدى ياكى تاماقنى ئالدىمغا تاراقلىتىپ قويۇپ كىبىر كۆرسىتەرمىدى؟ جاۋابى ھەممىمىزگە ئىنىق . شۇنىسى ئىنىقكى يۇرتتا ، بىزنىڭ مەكتەپنى مىسالغا ئالساق باشلىققا يۇمشاق ، سەت ھىجىيىپ قۇلغا ئايلىنىدىغان ، ئوقوغۇچى خاتالىق سادىر قىلسا قانداق خاتا قىلغان ، قانداق قىلسا بولىتى چۇشەندۇرمەيلا قاتتىق ،قوپال تىگىدىغان ئوقۇتقۇچىلارنى جىق كۆرگەن ئىدىم ، مەكتەپ رەھبىرىگە بىر قاچا پولۇ ، ئۇچ پارچە گۆش بىسىپ رەسمىيەت يۈززىسىدىن بىر كۆي پۇل ئالغانلىقىنى ، گوشتىن ئىككىنى باستۇرىمەن دىسەم مەكتەپنىڭ بەلگىلىمىسى پەقەت ۋە پەقەت بىر پارچە گۆش ، ئوقۇتقۇچى ئوقۇغۇچى ھەممىسى ئوخشاش دىگەن كاززاپ ئاشپەزنىىمۇ كۆرگەن ئىدىم . بۇ يەردىكى مەكتەپنىڭ ئاتالمىش بەلگىلىمىسى ھىلىقى رەھبەرنىڭ نەپسى خائىشى ئالدىدا پالاستەك قىقىلىپ كىتىدۇ . رەھبەر بىر دېسە بىر بۇ مەكتەپتە ، ئۇيغۇرچە سۆزلىشىشىكە بولمايدۇ دېسە ئۇيغۇر سىكىرتارنىڭ چىشى ئۆتمەيدۇ بۇ مەكتەپتە ، خەنزۇچە مەكتەپ بولغانلىقى ئۈچۈن ، ھىلىقى رەھبەر ئۇيغۇرچە سۆزلىشىشنى بەلگىلىمىگە خىلاپ دەپ بىكىتكەن بۇ مەكتەپتە . بۇ مەكتەپ شۇنداق بىر جاي ئىدىكى ھورمەت ۋە باشقا نەرسىلەر ئەمەس ھوقوق ئاساسىي ئورۇندا تۇراتتى . ھۆرمەتلىنىش ، ھۆرمەتلەش ھوقوقنىڭ سۇرى ئالدىدا ھىچنىمىگە ئەرزىمەس نەرسىگە ئايلىنىپ قالاتتى . شۇنداقلا نۇرغۇن ئۇيغۇر ئوقوغۇچىلار مۇشۇ خىل ۋەزىيەتنىڭ قۇربانىغا ئايلىناتتۇق.
‌ باشتا ئىيتقىنىمدەك مۇساپىرەت ياراتقۇچىنىڭ نۇرغۇن نەرسىلەرنى ماڭا بىلدۇرۇشىگە ۋاستە بولدى ،ھەمدە مۇساپىرەتنى ماڭا ۋاستە قىلىپ تاللاپ بەرگەن ياراتقۇچىغا تەشەككۇرلەر بولسۇن. شۇنى كىسىپ ئىيتالايمەنكى ناۋادا مىنىڭ شۇنداقلا نۇرغۇن قىرىنداشلىرىمنىڭ يىتىلىش جەريانى مۇساپىرەتنى ئۆز ئىچىگە ئالمىغان بولسا بۇ يىتىلىشنى مەجرۇھ بولغان يىتىلىش مۇساپىسى دەپ ئويلىساق بولىدۇ، ئاللاھنىڭ ئىنايىتىدە مۇساپىرەتتە مەجرۇھ تەنگە شىپاھ بولىدىغان نۇرغۇن قىممەتلىك ھىكمەت   رىتسىپلىرى كۆمۈلگەنلىكى ئىنىق

‌ بىر قىلىچ بەرسە خۇدا .كەس! دەپ ئۇنىڭغا بۇيرىسام
‌ ئۆزسە خەلقىم بوينىدىن خارلىق كىشەن زەنجىرىنى
‌ گەر خارابكەن ئەل ۋەتەن كاللامنى ئۈزسۇن شۇ قىلىچ
‌ كۆرمىسۇن شەۋقىي كۆزى قۇللۇقتا ئەل تەقدىرىنى
‌ — ھاجى قۇتلۇق شەۋقىي

‌ ئاڭداش ۋە قانداشلىرىمغا ، سۇيۇملۈك ئۇيغۇرۇمغا ئاللاھ رازىلىقىنى ئىزدەپ بىغىشلايمەن

جاۋاب يېزىش