Deprecated: __autoload() is deprecated, use spl_autoload_register() instead in /customers/6/1/7/uyghur.kim/httpd.www/wp-includes/compat.php on line 502 Deprecated: Function create_function() is deprecated in /customers/6/1/7/uyghur.kim/httpd.www/wp-includes/pomo/translations.php on line 208 Amérikighimu, Türkiyegimu » Azat Uyghur Munbiri

TARIHI EMINIYE – HISTORY OF PEACE
HUNLARNING QISQICHE TARIHI
SHERQIY TURKISTAN TARIHI
QESHQERNING YEQINQI WE HAZIRQI ZAMAN MAARIP TARIXI
Tengri qamchisi Atilla
1933-1937 - yilliridiki weqeler
1944 - yilidiki weqeler
Ottura Asiya Tarixi Tézisliri
Seidiye xanliqi heqqide qisqiche bayan
Sopaxun Sawurof Heqqide Stalingha yollanghan xet
Sun jungsen we Ilixan Töre
Uyghurlarning Mongghul impiriyiside oynighan roli.
Uyghurlar Sherqte we Gherbte
Qedinqi Merkizi Asiya
Uyghur Kilassik Edebiyat Tarixi
Uyghur Maarip Tarixi
Tarixtin Qisqiche Bayanlar
Hoten Qozghulingi Heqqide
Uyghurlar - Turghun Almas
«Tarixiy reshidiy» heqqide
Ili sultani obul elaning chet eldiki tutqunluq hayatigha da'ir muhim üch höjjet
Qaraxanilar we Idiqut xanliqi heqqide
9 - 12 - Esirlerdiki Uyghur Döletliri
8-10- Esirlerdiki Gherbiy Yurt heqqide tetqiqat
Qedimqi Merkizi Asiya
Jenubiy Shinjyang Uyghur xiristiyan uyushmisi
Kazaklar Aqsuda
Alte Sheher Mektupliri
Yerken xanliqi tarixidin omumiy bayan
Ürümchi Söhbitidin kéyin
Seidiye xanliqigha dair matériyallar
Qaraxanilarning Dölet Teshkilati
Orxun Uyghur xanliqining qisqiche Tarixi
Farabi we uning Pelsepe sistémisi
Choqan welixanow we Uyghurlar heqqide
Uyghur kilassik Edebiyat tarixi
Xoten qozghilingi Heqqide
Millitars Shing dewridiki eslime
Bughraxanlar tezkirisi
1933 - 1937 - yilliridiki weqeler
6 - déwiziye
1944 - yilidiki paaliyet
Shinjyang Tarix Matériyalliri 1- 50
Uyghurlarning shekillinish jeryani
Balasaghunning Orni
Milliy Armiyining qisim qurulmisi
Orxundin Jewherler 1 - 2
Altay neshriyati
  • 1
  • 2
  • 3
  • 4
  • 5
  • 6

!Barliqimiz Bedel Bolsun Weten Üchün

.Sehipimizdiki Barliq Eserler Heqsiz. Xalighanche Chüshürüp Paydilansingiz Bolidu

Amérikighimu, Türkiyegimu

Abduweli ayup

«Uyghurluq musapemdiki amérika»ning dawami

A’ilimizdiki jiyenler méning türkiyediki kechürmishlirim we bilidighanlirimni anglap chong bolushti. Türkiyediki uyghurgha amraqliq, türkiye putbul komandilirining, siyasiyunlirining, alim ölimalirining gipi dastixanda da’im qizghin tilgha ilinip turidighan bolghachqa ulardiki türkiye qizghinliqi chong bolghanche küchiyip barghan boldi. Men amérikidin qaytip kelgendin kéyin ularning biri özining türkiyide yaki amérikida oqumaqchi bolghanliqini dep meslihet saldi. Amérikidiki chaghlirimda bezi oqoghuchilirimmu xet yézip türkiye yaki amérikida oqushning dilighulliqida mendin yardem telep qilghanidi. Shuning bilen bu heqte oylinishqa bashlidim.
Men amérikigha barmasta wetende türkiye qizghinliqi körülgendek emes édi. Türkiye peqet putbulxumar we naxshaxumar yashlarning turmushini rengleytti, awam hayatigha bolsa ghilpalla saye tashlap turatti. Musapirettin qaytip wetendiki türkche kino, kiyim, tamaq, til ishtiyaqidin söyündüm. Türkiyige sayahetke, oqushqa we köchüshke jabdunghanlarning köpliki méni zoqlandurdi. Bezide bu heqte teklip, tewsiyelerde bolushumgha toghra keldi. Tallash doqmushlirida doqurup yürgen, ikkilinish ikekliride uprap yürgenlerge bilgen, körgenlirimni töwendikiche sundum. Qolumda teyyar tetqiqat yoq, özümning izdengidek imkanim bolmighanliqi üchün kechmishim we kechürmishlerge qulaq salayli.
Men 2005-yilining axirlirida türkiyige qonghan édim. Uzaq ötmey men tonuydighan bireylenning türkiye enqerediki dangliq bilkent unwirsititini tashlap awistiraliyige ketkenlikini anglidim. Men türkiyige bérip tunji tonushqan uyghur dostum manga amérika yaki kanadagha kétish meslihetini berdi. Men soralmighan ehwalda bérilgen teklipke heyran qaldim. Türkiyide bir mezgil turghandin kéyin bir qisim yashlarning yawropagha kétiwatqanliqini anglidim. Men qolidin tuz-ta’am yigen obulqasim isimlik bir dostimiz bolidighan, özi bilimlik, kitabxumar bala édi. Umu üch-töt aylardin kéyin yawropagha yürüp ketti. Men türkiyide turghan mezgillerde kanadagha, awistiraliyige, yawropagha we amérikigha oqushqa yaki köchüshke ketkenlerni kördüm we anglidim. Perizimche uyghur yashliri üchün türkiye bir shota, sekresh taxtisi yaki köwrük boluwatqandek qilatti. Undaq qilmighan uyghurlarmu közümge chéliqip turatti. Türkiyede izchil oqup shirket we ali mekteplerde ishlewatqan, mohim tetqiqat bazilirida örneklik rol oynawatqanlarmu bar édi.
Men amérikida oquwatqan chaghlirimda bir qanche dostumning türkiyige sayahetke ketkenlikini anglidim. Türkiyediki dostlirimning amérikigha kélishini arzu qildim. Emma kelgenler bolmidi. Shunga men ketken 2006- yildin kéyin türkiyening we türkiyediki uyghurlarning hayatida qandaq özgirishler bolghanliqidin bixewer qaldim. Emma köz aldimdiki riyalliqni sélishturup baqsam amérikidiki türk situdént dostlirimning hemmisining mashinisi bar édi. Emma men türkiyidiki chéghimda uyghur oqughuchilardin mashina alghan birinimu körmigenidim, hem anglimidim. Mektipimizdiki türk oqughuchilar özlirimiz teyyarliq qilip türk medeniyet kéchiliki qilduq. Pa’aliyet jeryanidiki xirajetlerning hisabi qiliniwatqanda türk dostlirim türkiyide bundaq bir kéchilik üchün birer wexipning (fondi jemiyet) yaridimi bolmisa mumkin emesliki, oqughuchilarda bunchilik qurbetning bolmaydighanliqini tilgha élishti.
Fatih isimlik dostum ayali bilen binakarliq kespide dokturluq unwani aldi. Bashqa türk oqughuchilar arisida ularning xizmiti toghriliq perezler köpeydi. Fatih bilen zeynep istanboldiki on nechche unwirsititning qaysisini tallash heqqide bash qaturuwatatti. Türkiyide yawropa we amérikida oqughan oqughuchilarning xizmet tapmiqi tes emesken. Fatih türkiyeni hich yerge teng qilmaytti. Türkiye üchün,türk üchün dégen mena uning sözliridin bekrek pa’aliyetliridin urghup turatti. Emma manga qizziq tuyulghini ular amérikidin qaytidighangha bir qanche ay qalghanda yene bir baliliq boldi. Shuning bilen uning ayalim amérikigha kélip uzaq ötmey manga bergen baliliq bolush mesliheti isimge keldi. U shuchaghda manga balilarning amérika puqrasi bolushining paydiliri heqqide köp chüshenche bergen édi.
Mendin amérikigha yaki türkiyige bérip oqush toghrisida meslihet alghanlargha we yaki shu meqsedte yardem sorap kelgenlerge da’im shu geplerni dep bergüm kilidu. Türkiyide oqusingiz amérikigha sayahetke baralmaysiz belki,lékin amérikida oqush jeryanida türkiye sayahitige chiqinghudek pul tapalishingiz mumkin. Amérikida oqusingiz türkiyidin xizmet tapalishingiz mumkin, lékin türkiyide oqup amérikida xizmet tapmaq asan emes. Amérikiliq bolsingiz türkiyege qolayla kételeysiz, lékin türkiyedin amérika wizsi almaq anche asan emes.
Biz uyghur üchün türkche asan, uni öginishmu, sözleshmu, anglashmu hozurluq bir ish. Emma éngilizche undaq emes. Bu til murekkep, bu tildiki uchur mol bolghachqa sözlük heddidin ziyade köp. Éngilizche dunyaning pen, medeniyet we téxnika sahelirining yétekchi tili bolghachqa, bu til eng téz sürette béyip bashqa tillargha nurghun söz uqumlarni hediye qilmaqta. Amérikida oqush bilen türkiyide oqush heqqidiki ikkilinish emeliyette bilim sepiride tonushlargha songdishiwalaymu yaki teyyarliqni puxtilap musteqil mangaymu dégendek bir tallash otturisidiki ikkilinishtur. Elwette, köpinchimizge tuqqanlarning karwinigha qétiliwélish asan tuyulidu. Emma izdinish sepiri, hayat musapisi uzun. Yollarda tonushlar kariwini, deryalarda tonushlarning qolwiqi uchrap kelmeydu. Bu seperni hemmimiz axiriqi hisabta musteqil méngip tamamlishimiz kérek. Shunga tilning asini, yolning yéqini közimizni ghelet qilmighay. Türkche öginip, türkiyide oqusingiz dunyaning türklerge melum bolghan, türkchide ekis etken qismidin xewerdar bolushingiz mumkin. Netijide siz insanlar tepekkur hasilatlirining az qismigha ige bolghan bolisiz. Eger éngilizche öginip amérikida oqusingiz insaniyetning tepekkur miwiliri, ijadiyetliri we ézdinishlirining köp qismidin xewerdar bolisiz.
Türkiyide oqushni amérikida oqushning aldigha téziwalghan éni-singiller türkiyining musulman türk döliti ikenlikini, uyghurlargha hisdashliq we yardemlerning da’imliq ikenlikini, nawada yaxshi künning yamini bolup qiynilip qalsa ensireshning bihajet ikenlikini tilgha élishidiken. Bu toghra, lékin mejruh qarashtur. Men türkiyide uyghurlargha bash panah bolidighan organ we shexislerning köplikini bilimen, shu wejidin men türk döliti we türk xelqidin ming mertiwe memnun. Meyli dunyaning qeyeride bolsun uyghurning putigha tiken kirse türkning yürikidin qan aqidighanliqini his qilip turuptimen. Dunyaning neride bolmisun uyghur bilen türkning dastixini bir, ghémi-qayghusi bir hetta qebrilirimu yanmuyan. Halbuki bundaq ghemxorluq, hisdashliq we qérindashliq türkiyege kelgen bezi uyghurlarda yélinish, béqinish we kemsinish xahishini éghirlashturiwetken démey bolmaydu. Men türkiyidiki künlirimde yüz bergen bir ishni hergiz unutalmaymen. Bir küni mekteptin yé’inip qizil ay meydanida kétiwatqan édim, xiyal bilen bolup müdürüp kettim. Qarisam méni yöliwalghini yetmishtin ashqan pakiz kiyingen bir kishi boldi. Bu kishi bir ikki éghiz parang sélipla «sen orta asiyaliqmu?» Dep soridi. Shuning bilen uyghur wetini heqqide parangliship chiqiship kettuq. Aramgha chiqqan memur iken. Emma uning xoshlishish aldida dégen «baj tapshur, para berme, qanungha xilapliq qilsang özüngni uyghur dep yilinip jazadin qachma» ghururumgha zerbe boldi. Chirayimgha ming teslikte külke yügürtüp xoshlashtim. U aqsaqalning mendin türkiyide néme ish qilidighanliqimni sorapmu baqmay manga qilghan nesihetliridin xorluq his qildim. Eger uyghur qérindashlirimiz türklerning hisdashliqigha tokurdek yölinip xeqning aldida aqsaqlimighan bolsa, bu ishlar köp tekrarlanmighan bolsa mendek bir natonush uyghur shundaq tenbihni anglarmidi? Menche uyghur yashliri türkiye we türklerning yardimige telmürüp hisdashliqigha béqinghandin allahqa tewekkül qilip, özining iqtidarigha, allah yaratqan eqlige tayanghini ewzel.
Bezi ata-anilar balilirini türkiyige oqushqa ewetishte türkiyini musulman döliti bolghanliqtin balilirimiz heq yolda mingip ézip ketmesmikin dep oylaydiken. Bu pütünley türkiye heqqidiki we türkiyige oxshash musulmanliq xelqning turmushigha aylanghan döletler heqqidiki sadda tesewwur xalas. Türkiye démokratik dölet bolghachqa qanonning ijrasi bir qeder yaxshi, lékin pulning küchi aldida qanon yenila igilip turidu. Bu dégenlik pul bolsa hemme nersini sétiwalghili bolidu, dégenliktur. Balilirimizning heq yolda méngishi üchün shu heq yolda mangghanlarni we shu heq yolni muressesiz qoghdaydighan qanun bolushi kérek. Qanun mukemmel bolmidi, dégenlik balimizni buzidighan mest qilghuchi zeherlerni sétiwalghili, chekkili we satqili bolidu-dégenliktur.
Men 2005-yili «buzulup»ketmeslik üchün türkiyige ewetilgen balilarni körgen we ularning türkiyide ikki yil turupmu türkche sewiyesi aliy mektep ölchimige yetmey yürgenlikini körgenidim. Hetta ularning ichidiki sapsériq birsining dostumning kompiyutirida shehwani filim qoyuwatqinini körüp tosqanidim. Uning yene mendin nomus qilmay shu öyge her hepte axiri leghmen yigili kéliwilishliri nomusumni keltürgenidi. Bundaq balilarni yaxshi niyetlik uyghur kishiler eqidilik oqughuchilar yatidighan jama’et yataq binalirigha orunlashturupmu baqti lékin kechliri waqtida yataqqa qaytmay,yataqta tamaka chekküzmeydighanliqliridin aghrinip heqsiz yataqtin yénip chiqishti. Perzentlerni kichikidin toghra yolda terbiyelimey, musulman döletlirige ewetsek toghra yolni tapidu, dep qarash saddiliqtur. Qanun dexlisiz ijra qilinmaydighan biz telpünidighan musulman döletliride balilar wetende néme qiliwatqan bolsa shu ishni qiliwatidu. Amérikilarda balilarni azduridighan dora we mest qilidighan chikimlik we keyip qilidighan maddilarni qanunsiz satidighan yerni tépishmu bersi müshkül. Ichimlik we chékimlikke qanun qattiq cheklime qoyghan. Wetende ata-anilarning ensireydighini itiqad chekleydighan ishlarning jemiyette qanunning jazasigha uchrimay ashkare yamirishi mewjüd bolsa, musulman döletliride itiqad chekleydighan rezilliklerning dinning cheklimiside yoshurun yamirishi mewjüd. Amérika qanun muressesiz, keskin ijra qilinidighan dölet bolghachqa perzentlerning heq yolda méngishigha téximu mas kélidu, chünki ata-anilar arzulawatqan heq yol qanun ijazet bergen we qoghdaydighan toghriliq yolidur.
Enqerede kojatepe deydighan bir jame bolup herküni besh waqit anglinidighan mungluq erzan awazi kishining rohini yükseklikke ündeydu. Ashu jamening keynigila bir oqughuchilar yataq binasi jaylashqan bolup éship ketse ikki yüz adem turidighan bu yerde ondek memur ishleydu. Men shu binagha yataqqa orunlishish resmiytini bir dostum bilen bille bir künde béjirip bolalmay heqliq yataq ilip turghanidim. Manga ashu jamedin anglinidighan mungluq sadaning ashu memurlardiki horunluq, qopalliq, shekilwazliq, biyukratliq qatarliq istillarni tüzitelmiginige qarap heyran qalattim. Kanzas unwéristiti jaylashqan lawrinis shehride enqeredikidek hemme yerdin ezan awazi anglinip turmaydu, lékin kishilerning herikitide mulayimliq, semimiylik, qizghinliq, yardemsöyerlik qatarliq musulmanliq süpetliri balqip turidu. Chünki yaxshini téximu yaxshi qilidighan,yamannimu yaxshi qilidighini mukemmel tüzüm, muressesiz qanun we ilimge uyghun ma’arip qatarliq ijtima’i muhittur. Amérika bu jehette türkiyedin ewzel orunda turidu.
Men insanning adalet, démokratiye we erkinlikte yoshurun iqtidarini téximu toluq jari qilduralaydighanliqigha ishinimen. Shunga oqush istikidiki qérindashlirim shuni éside tutsunki, sizni adaqqiche yöleydighini ata—aningiz, jonggu, türkiye yaki türkler emes sizning exlaqingiz, jasaritingiz we iqtidaringizdur. Emeli hisabni soqqanda türkiye aliy mekteplirining sizge hisdashliq bilen bergen mukapati bilen qorsiqingizni aran baqsingiz, amérika mektepliride riqabetliship qazanghan mukapat bilen mashina sétiwalalaysiz. Türkiyige tilinip kelgen bolsingiz negila barsingiz salahiytingiz tilengüchi. Bu salahiyet bilen yerlik türkler aldidiki barawer, musteqil insanliqingizni da’im untushqa mejburlinisiz. Türkiyide da’im yardemge égilisiz, béqindi bolisiz, chünki siz toful, jareylerdin ötüp barawer riqabette üzüp chiqip tallanghan emes, uyghur bolghachqa tallinip qalghan. Men yashlirimizni hisdashliq mewjud bolmighan, itiwar dégenler yoqalghan peqet barawerlik, erkinlik, adil riqabetla tekitlinidighan, insanning musteqilliqini ela bilinidighan amérikigha barsiken deymen.

Özgerseng deymen. Men söyüp yazghanlirimni hayattin mene izdigen, yaman adetlerge, xata pozitsiyege, natoghra tepekkurgha qul bolushni ret qilghan, muweppeqiyettin waz kechmeydighan barliq qedirdanlirimgha söyünüp hediye qilimen. Közliginim ortaq xushalliq, küyliginim özgirish marshi, ümid marshidur.

ئامېرىكىغىمۇ،تۈركىيەگىمۇ
ئابدۇۋەلى ئايۇپ

«ئۇيغۇرلۇق مۇساپەمدىكى ئامېرىكا»نىڭ داۋامى

 

ئائىلىمىزدىكى جىيەنلەر مېنىڭ تۈركىيەدىكى كەچۈرمىشلىرىم ۋە بىلىدىغانلىرىمنى ئاڭلاپ چوڭ بولۇشتى. تۈركىيەدىكى ئۇيغۇرغا ئامراقلىق، تۈركىيە پۇتبۇل كوماندىلىرىنىڭ، سىياسىيۇنلىرىنىڭ، ئالىم ئۆلىمالىرىنىڭ گىپى داستىخاندا دائىم قىزغىن تىلغا ئىلىنىپ تۇرىدىغان بولغاچقا ئۇلاردىكى تۈركىيە قىزغىنلىقى چوڭ بولغانچە كۈچىيىپ بارغان بولدى. مەن ئامېرىكىدىن قايتىپ كەلگەندىن كېيىن ئۇلارنىڭ بىرى ئۆزىنىڭ تۈركىيىدە ياكى ئامېرىكىدا ئوقۇماقچى بولغانلىقىنى دەپ مەسلىھەت سالدى. ئامېرىكىدىكى چاغلىرىمدا بەزى ئوقوغۇچىلىرىممۇ خەت يېزىپ تۈركىيە ياكى ئامېرىكىدا ئوقۇشنىڭ دىلىغۇللىقىدا مەندىن ياردەم تەلەپ قىلغانىدى. شۇنىڭ بىلەن بۇ ھەقتە ئويلىنىشقا باشلىدىم.
مەن ئامېرىكىغا بارماستا ۋەتەندە تۈركىيە قىزغىنلىقى كۆرۈلگەندەك ئەمەس ئېدى. تۈركىيە پەقەت پۇتبۇلخۇمار ۋە ناخشاخۇمار ياشلارنىڭ تۇرمۇشىنى رەڭلەيتتى، ئاۋام ھاياتىغا بولسا غىلپاللا سايە تاشلاپ تۇراتتى. مۇساپىرەتتىن قايتىپ ۋەتەندىكى تۈركچە كىنو، كىيىم، تاماق، تىل ئىشتىياقىدىن سۆيۈندۈم. تۈركىيىگە ساياھەتكە، ئوقۇشقا ۋە كۆچۈشكە جابدۇنغانلارنىڭ كۆپلىكى مېنى زوقلاندۇردى. بەزىدە بۇ ھەقتە تەكلىپ، تەۋسىيەلەردە بولۇشۇمغا توغرا كەلدى. تاللاش دوقمۇشلىرىدا دوقۇرۇپ يۈرگەن، ئىككىلىنىش ئىكەكلىرىدە ئۇپراپ يۈرگەنلەرگە بىلگەن، كۆرگەنلىرىمنى تۆۋەندىكىچە سۇندۇم. قولۇمدا تەييار تەتقىقات يوق، ئۆزۈمنىڭ ئىزدەنگىدەك ئىمكانىم بولمىغانلىقى ئۈچۈن كەچمىشىم ۋە كەچۈرمىشلەرگە قۇلاق سالايلى.
مەن 2005-يىلىنىڭ ئاخىرلىرىدا تۈركىيىگە قونغان ئېدىم. ئۇزاق ئۆتمەي مەن تونۇيدىغان بىرەيلەننىڭ تۈركىيە ئەنقەرەدىكى داڭلىق بىلكەنت ئۇنۋىرسىتىتىنى تاشلاپ ئاۋىستىرالىيىگە كەتكەنلىكىنى ئاڭلىدىم. مەن تۈركىيىگە بېرىپ تۇنجى تونۇشقان ئۇيغۇر دوستۇم ماڭا ئامېرىكا ياكى كاناداغا كېتىش مەسلىھەتىنى بەردى. مەن سورالمىغان ئەھۋالدا بېرىلگەن تەكلىپكە ھەيران قالدىم. تۈركىيىدە بىر مەزگىل تۇرغاندىن كېيىن بىر قىسىم ياشلارنىڭ ياۋروپاغا كېتىۋاتقانلىقىنى ئاڭلىدىم. مەن قولىدىن تۇز-تائام يىگەن ئوبۇلقاسىم ئىسىملىك بىر دوستىمىز بولىدىغان، ئۆزى بىلىملىك، كىتابخۇمار بالا ئېدى. ئۇمۇ ئۈچ-تۆت ئايلاردىن كېيىن ياۋروپاغا يۈرۈپ كەتتى. مەن تۈركىيىدە تۇرغان مەزگىللەردە كاناداغا، ئاۋىستىرالىيىگە، ياۋروپاغا ۋە ئامېرىكىغا ئوقۇشقا ياكى كۆچۈشكە كەتكەنلەرنى كۆردۈم ۋە ئاڭلىدىم. پەرىزىمچە ئۇيغۇر ياشلىرى ئۈچۈن تۈركىيە بىر شوتا، سەكرەش تاختىسى ياكى كۆۋرۈك بولۇۋاتقاندەك قىلاتتى. ئۇنداق قىلمىغان ئۇيغۇرلارمۇ كۆزۈمگە چېلىقىپ تۇراتتى. تۈركىيەدە ئىزچىل ئوقۇپ شىركەت ۋە ئالى مەكتەپلەردە ئىشلەۋاتقان، موھىم تەتقىقات بازىلىرىدا ئۆرنەكلىك رول ئويناۋاتقانلارمۇ بار ئېدى.
مەن ئامېرىكىدا ئوقۇۋاتقان چاغلىرىمدا بىر قانچە دوستۇمنىڭ تۈركىيىگە ساياھەتكە كەتكەنلىكىنى ئاڭلىدىم. تۈركىيەدىكى دوستلىرىمنىڭ ئامېرىكىغا كېلىشىنى ئارزۇ قىلدىم. ئەمما كەلگەنلەر بولمىدى. شۇڭا مەن كەتكەن 2006- يىلدىن كېيىن تۈركىيەنىڭ ۋە تۈركىيەدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ھاياتىدا قانداق ئۆزگىرىشلەر بولغانلىقىدىن بىخەۋەر قالدىم. ئەمما كۆز ئالدىمدىكى رىياللىقنى سېلىشتۇرۇپ باقسام ئامېرىكىدىكى تۈرك سىتۇدېنت دوستلىرىمنىڭ ھەممىسىنىڭ ماشىنىسى بار ئېدى. ئەمما مەن تۈركىيىدىكى چېغىمدا ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىلاردىن ماشىنا ئالغان بىرىنىمۇ كۆرمىگەنىدىم، ھەم ئاڭلىمىدىم. مەكتىپىمىزدىكى تۈرك ئوقۇغۇچىلار ئۆزلىرىمىز تەييارلىق قىلىپ تۈرك مەدەنىيەت كېچىلىكى قىلدۇق. پائالىيەت جەريانىدىكى خىراجەتلەرنىڭ ھىسابى قىلىنىۋاتقاندا تۈرك دوستلىرىم تۈركىيىدە بۇنداق بىر كېچىلىك ئۈچۈن بىرەر ۋەخىپنىڭ (فوندى جەمئىيەت) يارىدىمى بولمىسا مۇمكىن ئەمەسلىكى، ئوقۇغۇچىلاردا بۇنچىلىك قۇربەتنىڭ بولمايدىغانلىقىنى تىلغا ئېلىشتى.
فاتىھ ئىسىملىك دوستۇم ئايالى بىلەن بىناكارلىق كەسپىدە دوكتۇرلۇق ئۇنۋانى ئالدى. باشقا تۈرك ئوقۇغۇچىلار ئارىسىدا ئۇلارنىڭ خىزمىتى توغرىلىق پەرەزلەر كۆپەيدى. فاتىھ بىلەن زەينەپ ئىستانبولدىكى ئون نەچچە ئۇنۋىرسىتىتنىڭ قايسىسىنى تاللاش ھەققىدە باش قاتۇرۇۋاتاتتى. تۈركىيىدە ياۋروپا ۋە ئامېرىكىدا ئوقۇغان ئوقۇغۇچىلارنىڭ خىزمەت تاپمىقى تەس ئەمەسكەن. فاتىھ تۈركىيەنى ھىچ يەرگە تەڭ قىلمايتتى. تۈركىيە ئۈچۈن،تۈرك ئۈچۈن دېگەن مەنا ئۇنىڭ سۆزلىرىدىن بەكرەك پائالىيەتلىرىدىن ئۇرغۇپ تۇراتتى. ئەمما ماڭا قىززىق تۇيۇلغىنى ئۇلار ئامېرىكىدىن قايتىدىغانغا بىر قانچە ئاي قالغاندا يەنە بىر بالىلىق بولدى. شۇنىڭ بىلەن ئۇنىڭ ئايالىم ئامېرىكىغا كېلىپ ئۇزاق ئۆتمەي ماڭا بەرگەن بالىلىق بولۇش مەسلىھەتى ئىسىمگە كەلدى. ئۇ شۇچاغدا ماڭا بالىلارنىڭ ئامېرىكا پۇقراسى بولۇشىنىڭ پايدىلىرى ھەققىدە كۆپ چۈشەنچە بەرگەن ئېدى.
مەندىن ئامېرىكىغا ياكى تۈركىيىگە بېرىپ ئوقۇش توغرىسىدا مەسلىھەت ئالغانلارغا ۋە ياكى شۇ مەقسەدتە ياردەم سوراپ كەلگەنلەرگە دائىم شۇ گەپلەرنى دەپ بەرگۈم كىلىدۇ. تۈركىيىدە ئوقۇسىڭىز ئامېرىكىغا ساياھەتكە بارالمايسىز بەلكى،لېكىن ئامېرىكىدا ئوقۇش جەريانىدا تۈركىيە ساياھىتىگە چىقىنغۇدەك پۇل تاپالىشىڭىز مۇمكىن. ئامېرىكىدا ئوقۇسىڭىز تۈركىيىدىن خىزمەت تاپالىشىڭىز مۇمكىن، لېكىن تۈركىيىدە ئوقۇپ ئامېرىكىدا خىزمەت تاپماق ئاسان ئەمەس. ئامېرىكىلىق بولسىڭىز تۈركىيەگە قولايلا كېتەلەيسىز، لېكىن تۈركىيەدىن ئامېرىكا ۋىزسى ئالماق ئانچە ئاسان ئەمەس.
بىز ئۇيغۇر ئۈچۈن تۈركچە ئاسان، ئۇنى ئۆگىنىشمۇ، سۆزلەشمۇ، ئاڭلاشمۇ ھوزۇرلۇق بىر ئىش. ئەمما ئېنگىلىزچە ئۇنداق ئەمەس. بۇ تىل مۇرەككەپ، بۇ تىلدىكى ئۇچۇر مول بولغاچقا سۆزلۈك ھەددىدىن زىيادە كۆپ. ئېنگىلىزچە دۇنيانىڭ پەن، مەدەنىيەت ۋە تېخنىكا ساھەلىرىنىڭ يېتەكچى تىلى بولغاچقا، بۇ تىل ئەڭ تېز سۈرئەتتە بېيىپ باشقا تىللارغا نۇرغۇن سۆز ئۇقۇملارنى ھەدىيە قىلماقتا. ئامېرىكىدا ئوقۇش بىلەن تۈركىيىدە ئوقۇش ھەققىدىكى ئىككىلىنىش ئەمەلىيەتتە بىلىم سەپىرىدە تونۇشلارغا سوڭدىشىۋالايمۇ ياكى تەييارلىقنى پۇختىلاپ مۇستەقىل ماڭايمۇ دېگەندەك بىر تاللاش ئوتتۇرىسىدىكى ئىككىلىنىشتۇر. ئەلۋەتتە، كۆپىنچىمىزگە تۇققانلارنىڭ كارۋىنىغا قېتىلىۋېلىش ئاسان تۇيۇلىدۇ. ئەمما ئىزدىنىش سەپىرى، ھايات مۇساپىسى ئۇزۇن. يوللاردا تونۇشلار كارىۋىنى، دەريالاردا تونۇشلارنىڭ قولۋىقى ئۇچراپ كەلمەيدۇ. بۇ سەپەرنى ھەممىمىز ئاخىرىقى ھىسابتا مۇستەقىل مېڭىپ تاماملىشىمىز كېرەك. شۇڭا تىلنىڭ ئاسىنى، يولنىڭ يېقىنى كۆزىمىزنى غەلەت قىلمىغاي. تۈركچە ئۆگىنىپ، تۈركىيىدە ئوقۇسىڭىز دۇنيانىڭ تۈركلەرگە مەلۇم بولغان، تۈركچىدە ئەكىس ئەتكەن قىسمىدىن خەۋەردار بولۇشىڭىز مۇمكىن. نەتىجىدە سىز ئىنسانلار تەپەككۇر ھاسىلاتلىرىنىڭ ئاز قىسمىغا ئىگە بولغان بولىسىز. ئەگەر ئېنگىلىزچە ئۆگىنىپ ئامېرىكىدا ئوقۇسىڭىز ئىنسانىيەتنىڭ تەپەككۇر مىۋىلىرى، ئىجادىيەتلىرى ۋە ئېزدىنىشلىرىنىڭ كۆپ قىسمىدىن خەۋەردار بولىسىز.
تۈركىيىدە ئوقۇشنى ئامېرىكىدا ئوقۇشنىڭ ئالدىغا تېزىۋالغان ئېنى-سىڭىللەر تۈركىيىنىڭ مۇسۇلمان تۈرك دۆلىتى ئىكەنلىكىنى، ئۇيغۇرلارغا ھىسداشلىق ۋە ياردەملەرنىڭ دائىملىق ئىكەنلىكىنى، ناۋادا ياخشى كۈننىڭ يامىنى بولۇپ قىينىلىپ قالسا ئەنسىرەشنىڭ بىھاجەت ئىكەنلىكىنى تىلغا ئېلىشىدىكەن. بۇ توغرا، لېكىن مەجرۇھ قاراشتۇر. مەن تۈركىيىدە ئۇيغۇرلارغا باش پاناھ بولىدىغان ئورگان ۋە شەخىسلەرنىڭ كۆپلىكىنى بىلىمەن، شۇ ۋەجىدىن مەن تۈرك دۆلىتى ۋە تۈرك خەلقىدىن مىڭ مەرتىۋە مەمنۇن. مەيلى دۇنيانىڭ قەيەرىدە بولسۇن ئۇيغۇرنىڭ پۇتىغا تىكەن كىرسە تۈركنىڭ يۈرىكىدىن قان ئاقىدىغانلىقىنى ھىس قىلىپ تۇرۇپتىمەن. دۇنيانىڭ نەرىدە بولمىسۇن ئۇيغۇر بىلەن تۈركنىڭ داستىخىنى بىر، غېمى-قايغۇسى بىر ھەتتا قەبرىلىرىمۇ يانمۇيان. ھالبۇكى بۇنداق غەمخورلۇق، ھىسداشلىق ۋە قېرىنداشلىق تۈركىيەگە كەلگەن بەزى ئۇيغۇرلاردا يېلىنىش، بېقىنىش ۋە كەمسىنىش خاھىشىنى ئېغىرلاشتۇرىۋەتكەن دېمەي بولمايدۇ. مەن تۈركىيىدىكى كۈنلىرىمدە يۈز بەرگەن بىر ئىشنى ھەرگىز ئۇنۇتالمايمەن. بىر كۈنى مەكتەپتىن يېىنىپ قىزىل ئاي مەيدانىدا كېتىۋاتقان ئېدىم، خىيال بىلەن بولۇپ مۈدۈرۈپ كەتتىم. قارىسام مېنى يۆلىۋالغىنى يەتمىشتىن ئاشقان پاكىز كىيىنگەن بىر كىشى بولدى. بۇ كىشى بىر ئىككى ئېغىز پاراڭ سېلىپلا «سەن ئورتا ئاسىيالىقمۇ؟» دەپ سورىدى. شۇنىڭ بىلەن ئۇيغۇر ۋەتىنى ھەققىدە پاراڭلىشىپ چىقىشىپ كەتتۇق. ئارامغا چىققان مەمۇر ئىكەن. ئەمما ئۇنىڭ خوشلىشىش ئالدىدا دېگەن «باج تاپشۇر، پارا بەرمە، قانۇنغا خىلاپلىق قىلساڭ ئۆزۈڭنى ئۇيغۇر دەپ يىلىنىپ جازادىن قاچما» غۇرۇرۇمغا زەربە بولدى. چىرايىمغا مىڭ تەسلىكتە كۈلكە يۈگۈرتۈپ خوشلاشتىم. ئۇ ئاقساقالنىڭ مەندىن تۈركىيىدە نېمە ئىش قىلىدىغانلىقىمنى سوراپمۇ باقماي ماڭا قىلغان نەسىھەتلىرىدىن خورلۇق ھىس قىلدىم. ئەگەر ئۇيغۇر قېرىنداشلىرىمىز تۈركلەرنىڭ ھىسداشلىقىغا توكۇردەك يۆلىنىپ خەقنىڭ ئالدىدا ئاقساقلىمىغان بولسا، بۇ ئىشلار كۆپ تەكرارلانمىغان بولسا مەندەك بىر ناتونۇش ئۇيغۇر شۇنداق تەنبىھنى ئاڭلارمىدى؟ مەنچە ئۇيغۇر ياشلىرى تۈركىيە ۋە تۈركلەرنىڭ ياردىمىگە تەلمۈرۈپ ھىسداشلىقىغا بېقىنغاندىن ئاللاھقا تەۋەككۈل قىلىپ، ئۆزىنىڭ ئىقتىدارىغا، ئاللاھ ياراتقان ئەقلىگە تايانغىنى ئەۋزەل.
بەزى ئاتا-ئانىلار بالىلىرىنى تۈركىيىگە ئوقۇشقا ئەۋەتىشتە تۈركىيىنى مۇسۇلمان دۆلىتى بولغانلىقتىن بالىلىرىمىز ھەق يولدا مىڭىپ ئېزىپ كەتمەسمىكىن دەپ ئويلايدىكەن. بۇ پۈتۈنلەي تۈركىيە ھەققىدىكى ۋە تۈركىيىگە ئوخشاش مۇسۇلمانلىق خەلقنىڭ تۇرمۇشىغا ئايلانغان دۆلەتلەر ھەققىدىكى ساددا تەسەۋۋۇر خالاس. تۈركىيە دېموكراتىك دۆلەت بولغاچقا قانوننىڭ ئىجراسى بىر قەدەر ياخشى، لېكىن پۇلنىڭ كۈچى ئالدىدا قانون يەنىلا ئىگىلىپ تۇرىدۇ. بۇ دېگەنلىك پۇل بولسا ھەممە نەرسىنى سېتىۋالغىلى بولىدۇ، دېگەنلىكتۇر. بالىلىرىمىزنىڭ ھەق يولدا مېڭىشى ئۈچۈن شۇ ھەق يولدا ماڭغانلارنى ۋە شۇ ھەق يولنى مۇرەسسەسىز قوغدايدىغان قانۇن بولۇشى كېرەك. قانۇن مۇكەممەل بولمىدى، دېگەنلىك بالىمىزنى بۇزىدىغان مەست قىلغۇچى زەھەرلەرنى سېتىۋالغىلى، چەككىلى ۋە ساتقىلى بولىدۇ-دېگەنلىكتۇر.
مەن 2005-يىلى «بۇزۇلۇپ»كەتمەسلىك ئۈچۈن تۈركىيىگە ئەۋەتىلگەن بالىلارنى كۆرگەن ۋە ئۇلارنىڭ تۈركىيىدە ئىككى يىل تۇرۇپمۇ تۈركچە سەۋىيەسى ئالىي مەكتەپ ئۆلچىمىگە يەتمەي يۈرگەنلىكىنى كۆرگەنىدىم. ھەتتا ئۇلارنىڭ ئىچىدىكى ساپسېرىق بىرسىنىڭ دوستۇمنىڭ كومپىيۇتىرىدا شەھۋانى فىلىم قويۇۋاتقىنىنى كۆرۈپ توسقانىدىم. ئۇنىڭ يەنە مەندىن نومۇس قىلماي شۇ ئۆيگە ھەر ھەپتە ئاخىرى لەغمەن يىگىلى كېلىۋىلىشلىرى نومۇسۇمنى كەلتۈرگەنىدى. بۇنداق بالىلارنى ياخشى نىيەتلىك ئۇيغۇر كىشىلەر ئەقىدىلىك ئوقۇغۇچىلار ياتىدىغان جامائەت ياتاق بىنالىرىغا ئورۇنلاشتۇرۇپمۇ باقتى لېكىن كەچلىرى ۋاقتىدا ياتاققا قايتماي،ياتاقتا تاماكا چەككۈزمەيدىغانلىقلىرىدىن ئاغرىنىپ ھەقسىز ياتاقتىن يېنىپ چىقىشتى. پەرزەنتلەرنى كىچىكىدىن توغرا يولدا تەربىيەلىمەي، مۇسۇلمان دۆلەتلىرىگە ئەۋەتسەك توغرا يولنى تاپىدۇ، دەپ قاراش ساددىلىقتۇر. قانۇن دەخلىسىز ئىجرا قىلىنمايدىغان بىز تەلپۈنىدىغان مۇسۇلمان دۆلەتلىرىدە بالىلار ۋەتەندە نېمە قىلىۋاتقان بولسا شۇ ئىشنى قىلىۋاتىدۇ. ئامېرىكىلاردا بالىلارنى ئازدۇرىدىغان دورا ۋە مەست قىلىدىغان چىكىملىك ۋە كەيىپ قىلىدىغان ماددىلارنى قانۇنسىز ساتىدىغان يەرنى تېپىشمۇ بەرسى مۈشكۈل. ئىچىملىك ۋە چېكىملىككە قانۇن قاتتىق چەكلىمە قويغان. ۋەتەندە ئاتا-ئانىلارنىڭ ئەنسىرەيدىغىنى ئىتىقاد چەكلەيدىغان ئىشلارنىڭ جەمئىيەتتە قانۇننىڭ جازاسىغا ئۇچرىماي ئاشكارە يامىرىشى مەۋجۈد بولسا، مۇسۇلمان دۆلەتلىرىدە ئىتىقاد چەكلەيدىغان رەزىللىكلەرنىڭ دىننىڭ چەكلىمىسىدە يوشۇرۇن يامىرىشى مەۋجۈد. ئامېرىكا قانۇن مۇرەسسەسىز، كەسكىن ئىجرا قىلىنىدىغان دۆلەت بولغاچقا پەرزەنتلەرنىڭ ھەق يولدا مېڭىشىغا تېخىمۇ ماس كېلىدۇ، چۈنكى ئاتا-ئانىلار ئارزۇلاۋاتقان ھەق يول قانۇن ئىجازەت بەرگەن ۋە قوغدايدىغان توغرىلىق يولىدۇر.
ئەنقەرەدە كوجاتەپە دەيدىغان بىر جامە بولۇپ ھەركۈنى بەش ۋاقىت ئاڭلىنىدىغان مۇڭلۇق ئەرزان ئاۋازى كىشىنىڭ روھىنى يۈكسەكلىككە ئۈندەيدۇ. ئاشۇ جامەنىڭ كەينىگىلا بىر ئوقۇغۇچىلار ياتاق بىناسى جايلاشقان بولۇپ ئېشىپ كەتسە ئىككى يۈز ئادەم تۇرىدىغان بۇ يەردە ئوندەك مەمۇر ئىشلەيدۇ. مەن شۇ بىناغا ياتاققا ئورۇنلىشىش رەسمىيتىنى بىر دوستۇم بىلەن بىللە بىر كۈندە بېجىرىپ بولالماي ھەقلىق ياتاق ئىلىپ تۇرغانىدىم. ماڭا ئاشۇ جامەدىن ئاڭلىنىدىغان مۇڭلۇق سادانىڭ ئاشۇ مەمۇرلاردىكى ھورۇنلۇق، قوپاللىق، شەكىلۋازلىق، بىيۇكراتلىق قاتارلىق ئىستىللارنى تۈزىتەلمىگىنىگە قاراپ ھەيران قالاتتىم. كانزاس ئۇنۋېرىستىتى جايلاشقان لاۋرىنىس شەھرىدە ئەنقەرەدىكىدەك ھەممە يەردىن ئەزان ئاۋازى ئاڭلىنىپ تۇرمايدۇ، لېكىن كىشىلەرنىڭ ھەرىكىتىدە مۇلايىملىق، سەمىمىيلىك، قىزغىنلىق، ياردەمسۆيەرلىك قاتارلىق مۇسۇلمانلىق سۈپەتلىرى بالقىپ تۇرىدۇ. چۈنكى ياخشىنى تېخىمۇ ياخشى قىلىدىغان،ياماننىمۇ ياخشى قىلىدىغىنى مۇكەممەل تۈزۈم، مۇرەسسەسىز قانۇن ۋە ئىلىمگە ئۇيغۇن مائارىپ قاتارلىق ئىجتىمائى مۇھىتتۇر. ئامېرىكا بۇ جەھەتتە تۈركىيەدىن ئەۋزەل ئورۇندا تۇرىدۇ.
مەن ئىنساننىڭ ئادالەت، دېموكراتىيە ۋە ئەركىنلىكتە يوشۇرۇن ئىقتىدارىنى تېخىمۇ تولۇق جارى قىلدۇرالايدىغانلىقىغا ئىشىنىمەن. شۇڭا ئوقۇش ئىستىكىدىكى قېرىنداشلىرىم شۇنى ئېسىدە تۇتسۇنكى، سىزنى ئاداققىچە يۆلەيدىغىنى ئاتا—ئانىڭىز، جوڭگۇ، تۈركىيە ياكى تۈركلەر ئەمەس سىزنىڭ ئەخلاقىڭىز، جاسارىتىڭىز ۋە ئىقتىدارىڭىزدۇر. ئەمەلى ھىسابنى سوققاندا تۈركىيە ئالىي مەكتەپلىرىنىڭ سىزگە ھىسداشلىق بىلەن بەرگەن مۇكاپاتى بىلەن قورسىقىڭىزنى ئاران باقسىڭىز، ئامېرىكا مەكتەپلىرىدە رىقابەتلىشىپ قازانغان مۇكاپات بىلەن ماشىنا سېتىۋالالايسىز. تۈركىيىگە تىلىنىپ كەلگەن بولسىڭىز نەگىلا بارسىڭىز سالاھىيتىڭىز تىلەنگۈچى. بۇ سالاھىيەت بىلەن يەرلىك تۈركلەر ئالدىدىكى باراۋەر، مۇستەقىل ئىنسانلىقىڭىزنى دائىم ئۇنتۇشقا مەجبۇرلىنىسىز. تۈركىيىدە دائىم ياردەمگە ئېگىلىسىز، بېقىندى بولىسىز، چۈنكى سىز توفۇل، جئارئەيلەردىن ئۆتۈپ باراۋەر رىقابەتتە ئۈزۈپ چىقىپ تاللانغان ئەمەس، ئۇيغۇر بولغاچقا تاللىنىپ قالغان. مەن ياشلىرىمىزنى ھىسداشلىق مەۋجۇد بولمىغان، ئىتىۋار دېگەنلەر يوقالغان پەقەت باراۋەرلىك، ئەركىنلىك، ئادىل رىقابەتلا تەكىتلىنىدىغان، ئىنساننىڭ مۇستەقىللىقىنى ئەلا بىلىنىدىغان ئامېرىكىغا بارسىكەن دەيمەن.

ئۆزگەرسەڭ دەيمەن. مەن سۆيۈپ يازغانلىرىمنى ھاياتتىن مەنە ئىزدىگەن، يامان ئادەتلەرگە، خاتا پوزىتسىيەگە، ناتوغرا تەپەككۇرغا قۇل بولۇشنى رەت قىلغان، مۇۋەپپەقىيەتتىن ۋاز كەچمەيدىغان بارلىق قەدىردانلىرىمغا سۆيۈنۈپ ھەدىيە قىلىمەن. كۆزلىگىنىم ئورتاق خۇشاللىق، كۈيلىگىنىم ئۆزگىرىش مارشى، ئۈمىد مارشىدۇر.

جاۋاب يېزىش