Deprecated: Function create_function() is deprecated in /customers/6/1/7/uyghur.kim/httpd.www/wp-includes/pomo/translations.php on line 208 Aqartish jarahiti we addiy eqil » Azat Uyghur Munbiri

TARIHI EMINIYE – HISTORY OF PEACE
HUNLARNING QISQICHE TARIHI
SHERQIY TURKISTAN TARIHI
QESHQERNING YEQINQI WE HAZIRQI ZAMAN MAARIP TARIXI
Tengri qamchisi Atilla
1933-1937 - yilliridiki weqeler
1944 - yilidiki weqeler
Ottura Asiya Tarixi Tézisliri
Seidiye xanliqi heqqide qisqiche bayan
Sopaxun Sawurof Heqqide Stalingha yollanghan xet
Sun jungsen we Ilixan Töre
Uyghurlarning Mongghul impiriyiside oynighan roli.
Uyghurlar Sherqte we Gherbte
Qedinqi Merkizi Asiya
Uyghur Kilassik Edebiyat Tarixi
Uyghur Maarip Tarixi
Tarixtin Qisqiche Bayanlar
Hoten Qozghulingi Heqqide
Uyghurlar - Turghun Almas
«Tarixiy reshidiy» heqqide
Ili sultani obul elaning chet eldiki tutqunluq hayatigha da'ir muhim üch höjjet
Qaraxanilar we Idiqut xanliqi heqqide
9 - 12 - Esirlerdiki Uyghur Döletliri
8-10- Esirlerdiki Gherbiy Yurt heqqide tetqiqat
Qedimqi Merkizi Asiya
Jenubiy Shinjyang Uyghur xiristiyan uyushmisi
Kazaklar Aqsuda
Alte Sheher Mektupliri
Yerken xanliqi tarixidin omumiy bayan
Ürümchi Söhbitidin kéyin
Seidiye xanliqigha dair matériyallar
Qaraxanilarning Dölet Teshkilati
Orxun Uyghur xanliqining qisqiche Tarixi
Farabi we uning Pelsepe sistémisi
Choqan welixanow we Uyghurlar heqqide
Uyghur kilassik Edebiyat tarixi
Xoten qozghilingi Heqqide
Millitars Shing dewridiki eslime
Bughraxanlar tezkirisi
1933 - 1937 - yilliridiki weqeler
6 - déwiziye
1944 - yilidiki paaliyet
Shinjyang Tarix Matériyalliri 1- 50
Uyghurlarning shekillinish jeryani
Balasaghunning Orni
Milliy Armiyining qisim qurulmisi
Orxundin Jewherler 1 - 2
Altay neshriyati
  • 1
  • 2
  • 3
  • 4
  • 5
  • 6

!Barliqimiz Bedel Bolsun Weten Üchün

.Sehipimizdiki Barliq Eserler Heqsiz. Xalighanche Chüshürüp Paydilansingiz Bolidu

Aqartish jarahiti we addiy eqil

Yollighuchidin:

doktur zulpiqar barat özbashning «addiy eqil we aqartish jarahiti», «amérikining ikki yüzi», «atam éytqan bayiqi tepekkurgha tenqid» qatarliq ötkür maqaliliri «tepekkur» jurnlining 2-sanida élan qilinghandin kéyin oqurmenler arisida küchlük zilzile we tesir peyda qilghanidi.
Aptor bu maqalsi’ida farabidin kéyinki uyghur idyetarixida heqiqiy menidiki pelsepe endzisining némishqa we qandaq üzülüp qalghanliqini tehlil qilidu we dédaktliq tepekkur (neshetguyluq) ning uyghur tepekkur sheklini 1000 yillardin béri galwang qilip kelgenlikini tenqid kélip kélip logikiliq analiz we séstmliq muhakimeni asas qilghan analitik tepekkur sheklige könüshimiz we analitik tepekkur endzisi dewrige kirishimiz zörürlükini qeyt qilidu. Maqale doktur zulpiqar barat özbashning farabidin kéyin némshiqa peylasop chiqmighanliqi heqqidiki qarashliri chongqurlap muhakime qilinghan; abdushkür memimitnge yuqiri baha bérilgen (emma, uni aptor peylasop démigen). 1986-Yili shinjang unwéwérsi’étida merhum batur zori «nawayidin kéyinki besh yüz yilliq paji’e» namliq maqale élan qilip, qélibbazliq, sho’arwazliq qaplap ketken uyghur shéryitini küchlük tenqidligenidi. Emdilikte yene bir ötkür ziyalimiz zulpiqar barat özbash bizdiki pelsepe chüshenchisidiki xataliqlarning we tepekkur namratliqining yilitzi heqqide chongqurlap toxtalghan. Bu men yéqinqi on yil mabeynide oqughan eng qaltis maqalilerning biri bolghachqa, waqit chiqirip urup munberde élan qildim. Témigha munasiwetisiz héchqandaq inkasning chüshüshinshi xalap ketmeymen. Farabidin kéyin bizde chongqur muhakime endizesining qandaq üzülüp qalghanliqini chüshinish we néme qlish kéreklikini bilish üchün bu maqalige nezer salayli.

Farabidin kéyin uyghurlarda pelsepe endzisi’i qandaq üzülüp qaldi?

Sözimiz arqiliq höküm qilinghan yekün qandaq bolmisun ispatlinishi lazim. …Ispatlash heqiqiy muhakimidin ibaret.
———–Arabi(870-950)

Musulmanlar néme üchün kéyin qaldi: addiy eqilge bent bolghanliqi üchün kéyin qaldi. Addiy eqil ramkisi awamni aldighanda medeniyet kirziske yol tutidu.
——Malik nebi(aljiriye mutepekkuri, 1901-1968)

Ang tereqqiyati dadil qiyaslarni otturigha tashlash we sinaqtin ötküzüsh hem shu qiyaslardiki yochuq, yétersizliklerni bayqap tüzitish arqiliq barliqqa kélidu.
—-Karrl poppir (kambrij peylasopi, 1902-1989)

Soqrat: ”dötlük höküm chiqirshiqa xushtar bolush sheklide ipadilinidu“ dégenidi. Nöwette bizde höküm qizghinliqi ewj élip, tepekkur, pikir, aqartish dégen uqumlar zulumgha uchrimaqta. U uqumlar mudapi’e qilidighan kishilerge muhtaj. Idiye tari’ixizdiki achchiq sawaqlar, chökme bolup qalghan tepekkur exletliri, aqartish jarahiti tesiride barliqqa kelgen idologyilik qalaymiqanchiliqlar bizge shuni uqturiduki, murekkep, chégish hadisilerni we yéngi sheyilerni qéliplship qalghan pikir ramkisi we adetlengen tepekkur endizisi bilen közitish we chüshendürüshke urunush addiy eqilning bir xil ipadisi. Ispatlash jeryani bolmighan qaram hökümler bilen hadisiler heqqide yekün chiqirshiqa xushtar bolush emeliyette tepekkur zexmisi we pikir yoli qalaymiqanchiliqining yene bir xil inkasi. Dewrimiz addiy eqil küchini körsitwatqan, xushyaqidighan tepekkur shekli awamning, ziyalyilarning pikir yolini igilep aqartish jarahiti peyda qiliwatqan bir dewrdur.
Bundaq bir dewrde kolléktip eqil ramkimizda körülgen, körülüwatqan meslilerni bayqash we tüzitish, pikirchilikimizde chökme bolushqa ülgürgen tepekkur exletlirini tazilash, yazma medeniyitmizde alliburun ashkarilanghan,emma hel qilinmay chégshliship ketken toqunaq kirzislarni muhakimege qoyup hel qilish layé’éhisi izdesh ang tereqqiyatimizning teqezzasidur. Toqunaq arghamchidek chgishliship ketken pikir mesililiri kona endizilirimizde yochuq körülüwatqanliqini ashkarilap qoyuwatidu hem bizdin yéngiche tepekkur shekillirini telep qiliwatidu. Yazma medenyitmizde körülgen mesililer heqiqetenmu köp. Mesilen, obrazliq tepekkur we uning mehsuli bolghan edebyiy eserlerni ziyade ulughlap tenqidiy tepekkur we uning roligha sel qarash; tepekkurning yene bir qaniti bolghan, bir milletning nezerwyiwy tepekkurining yükslshide katalzatorluq rolini oynaydighan analitik tepekkkurning ehmyitini chüshenmeslik hem u heqte izdenmeslik; isatlash jeryani bolmighan qaram, gungga hökümlerge aldirap chüshenche patqiqigha pétish, aqartish élip barimiz dep mesilining birteripinila mubalighe qilish we tonush aghmichiliqigha, pikir ashqunluqigha yol qoyush qatarliqlar yazma medeniyitmizde sadir boluwatqan tipik meslilerdur. Bu mesliler pikirchilikimiz duch kélwatqan kirzsilerdin bisharet bérishke ülgürdi we aqartish jarahiti peyda qildi. Mesilen, ilimde asangha könüsh, maghzap bilimge aldinish, idiye qalaymiqanchliqi yazma medeniyitmizning omumiy hawasigha aylinip qaldi. Öz saheyimzidiki tetqiqat métodliridin we nezeryiwiy bilimlerdin xewersiz qalghinimiz üchün qaramliq bilen otturgha tashlighan, ispatlash jeryani bolmighan hökümlirimiz özimizni mesxire qilmaqta. Nurghun aspérant terbyilesh merkezlirining bolushigha, nurghun mebleghning sélinishgha qarimay milliy medeniyitmiz we edbyatimizni chöridep barliqqa kélwatqan xéli bir qisim ilmiy emgekler yüz xatire qilmay éytqanda qulaqni étwélip qongghuraq oghrilash oyunigha oxshap qéliwatidu. Yazma medeniyitmizde ijtima’iy penlerge we tenqidiy tepekkur semerilirige soghuq közde qarash qatarliq binormal yüzlinshler omumlshwatidu. Bu yüzlinshler éghir aqiwet peyda qilidu hem qilip ülgürdi.

Hazir muhakimege qoyuwatqan yéngi tepekkur xitabnamisi ene shu kirzsini tonush we kirzsitin qutulush yolini körstish meqstide yézildi. Muhakimimiz töwendiki tetqiqat so’alini chöridep dawamlishdu: aqartish jarahiti we tonush aghmchliqi néme üchün we qandaq yüz béridu we qandaq aqiwet peyda qilidu? Néme üchün addiy eqil ramkisining ziyinini tonup analitik tepekkur dewrige kirish kérek.
Muhakimimizde ispatlash we delil keltürüsh arqiliq töwendiki nuqtnezerler yaqilinidu:
Birinchi, dédaktikche tepekkur we peqet hésssiy tepekkur basquchida toxtap qalghan, obrazliq tepekkur endzisini ulughlap analitik tepekkur sheklige könmigen millet addiy eqilning azablishidin we tosalghusidin menggü qutulalmaydu. Dédakitkida, obrazliq tepekkur semeriliride az-tola pelsepe élé’éméntiliri bolushi mumkin. Emma ular pelsepige teng emes.
Analitik tepekkur obrazliq tepekkurdin peyda bolghan turghunluqning, dédaktkiche tepekkur meslilirining tüzetküchisidur. Sherhsiz, di’agnozssiz qilélwatqan chégish ré’aliqimiz pikirchilikimizde analitik tepekkur dewrige kirshini teqezza qilmaqta.
Heqiqiy pikir herikiti hoquqning saysidin, tüzülmining iskenjsidin, dewr we zaman cheklimisidin we ijtimaylishish qapqinidin xalas bolghanda, bir milletning yazma medenyti’ide pikir exliti, tonush patqiqi tazilanghanda yüz béridu.

Amérikida rabini qaytidin bayqash: analitik tepekkur endizisi uyghurlarda qandaq üzülüp qaldi?Prossorum néme deydu?
-Maqale bundaq yézilmaydu, zulpiqar,-dédi proéssor men 2008-yili bahar mewsümining axirida uning ”ijtima’iy heriket“ dersi üchün tapshurghan maqalemning tunji orginalini manga sunghach,- yazmingizda hökümler bek köp, emma ispatlanmighan. Muqim tetqiqat so’ali yoq. Pikir qilish dawamida sewebsizla bir geptin yene bir gepke ötüp ketken yerler köp. Bezi pikirlerning ya statisi ya izahati yoq.eger bu yazmingiz manga tapshurghan axirqi nusxa bolghinida idi, men uninggha töwen nomur qoyghan bolar idim.
Xarward uniwérstitida jemiytshunasliq kespi boyiche dokturluqqa érishken ayal proéssorum patrisya stayinxo ishxanisda shu geplerni dégende, ongaysizliqtin özümni qoyidighan yer tapalmay qaldim. U aqkö’ül, emma telepchan momay idi. Oqughuchilirining maqaliliride körülgen sewenlklerni bayqighanda yüz xatire qilmay tenqid qilatti; érinmey, zérikmey yétersizliklerni körstip béretti hem qandaq tüzitish toghrisida inchike körsetme béretti. Bügünmu shundaq boldi. Maqale orginalining her bir bétige dégüdek qelem tegkenidi. Gahi betlerge yoghan ündesh, so’al belgiliri qoyulghan , gahi betlerge ”buning pakiti qéni? Menbesi néme? Sizning gépngizmu bashqilarningmu? Bu abzasning kéyinki abzas bilen néme logikliq munasiwiti bar? Bu qarash ispatlinishi lazim“dégendek tüzitish pikirliri yézilghan bolup, ademni xélila jiddyileshtüretti.
Maqale orginaligha qarap olturup kettim. Proéssor méni xéjillqtin qutuldurmaqchi bolghandek gépini dawamlashturdi.
-Yaxshi yéri, axirqi nusxini tapshurushqa yene üch heptiche waqit bar. Maqalini qaytidin pi’ishqlap shileshke waqit yétip ashidu . Junggoda toluq kursta oquwatqan chéghingizda ”tetqiqat métodi“ dégendek derslerni oqumighanmidingiz?
-Yaq, oqumighan, -dédim men sel xéjilliq arilash,-asprantlargha belkim bundaq dersler hazir ötülüwatqandu. Men oquwatqan chaghlarda toluq kurs ma’aripida we asprantliq ma’aripida undaq dersler ötülmeytti .
-Kérek yoq. Tetqiqat métodologiysi dersige kéler mewsüm tizimlatsingiz bolidu,-dédi proéssorum,– lékin, bir nuqta ésingizde bolsunki, hemme tetqiqat maqalilirining bir oxshash qa’idisi bar. U bolsimu éniq, konkrét tetqiqat so’ali bolush, pikir qilghanda tetqiqat so’alidin chetnep ketmeslik,otturigha tashlanghan hökümlerning ispatlinish jeryani bolush, abzaslar, jümliler arisida logikliq baghlinish puxta bolush.
Tüzitish pikri bérilgen orginalni élip proéssorning ishxanisidin chiqtim. Emma téngrqash arilashqan bir xil naxushluq keypiyati nechche künigiche méni bi’i’aram qildi. Maqalemni üch heptigiche tüzitip prossé’orgha qaytidin tapshuridighinim üchün üchün endishe we jiddiyiliktin xaliy bolalmidim. Bu 2008-yilning bashliri bolup, méning téxi ”tetqiqat métodologiysi“ dersige qatnashmighan waqtim idi. Bu maqalini burun özüm köngen endize boyiche yazghantim; bezi pikirlerge menbe körstish we stata élish hajet emes dep qarighanidim. Emma, proé’é’ésorning shu qétimqi tenqidiy pikri ilmiy maqale chüshenchemde mesile barliqini hés qildurdi. Emma, men özümche uyghurtilida yézilghan maqalilerni oqup chüshenginim boyiche özümning qilghinini toghra dep qarayttim. Dé’émsimu shinjang uniwérisitda oquwatqan chaghlirimda bolsun yaki xizmetke chiqqandin kéyin bolsun, ilmiy maqale yézishining ilmiy prinspliri heqqide héchyerdin, héchkimdin bir nerse anglimighanidim.uning üstige men uyghur yazma medenyitide gungga shé’ir herikitining chuqani asasliq metbu’atlarni bir alghan bir dewrde yashighachqa hem shu pikir he’irkitining bayraqdarliri yazghan maqalilerni oqup tesirge uchrighachqa, gungga, sipatlash jeryani bolmighan hökümlerge delil keltürüsh we uni muhakime qilish heqqide oylinip baqmighanidim. Menche erkin pikir yézilghan her qandaq yazma maqale bolalaytti. Emeliy pakit undaq emesken. Esli izdensem, méni qaymtuqturwtqan bu mesile sheyilerning seweb-netije munasiwiti heqqide soghuqqan analiz yürgüzüshni telep qilidighan analitik tepekkur prinsplirigha chétilidiken. Shuning bilen izdendim, azab ichide shuni hés qildimki, bizning idiye tariximizda obrazliq tepekkurgha we dédaktliq tepekkurgha ziyade ehmiyet bérilip, analitik tepekkurgha sel qaralghaniken. Amérikigha özüm élip kelgen“uyghur pelsepe tarixi“gha tepsiliy qaridim. Arabidin kéyin uyghurlada analiz we sésmtlik közitish asas qilinidighan, sheyilerning sewb-netije munasiwitini ispatliq yéship bérish telep qilinidighan analtik tepekkur endizisi üzülgeniken;“qutadghubilig“, ”etebetul heqqayiq“, ”qabusname“ qatarliq bir qatar eserlerde didaktkiche tepekkur we obrazliq tepekkur endizisi bash kötürüptu we uyghur idiye tarixida dédéktkiche tepekkur asas bolghan bir xil enene peyda qiliptu. Uyghur idiye tarixidiki bu xil tinditisyini amérikigha kelgendin kéyin bayqighinim özümge bir xil ghelite tuyuldi.
Shundaq qilip, énglizche jurnallarda élan qilinghan maqalilerning yézilish qa’idisni inchike közitip, métodlogiye kitablirini körüp hés qilghanlirim boyiche maqalini qaytidin tüzettim, xéli köp qisim qarashlirimigha pakit körsettim; bezi pikirlerge izah berdim; jümliler, abzasla arisidiki logikliq munasiwetlerni kücheytip qaytidin shilidim. Shundaq qilip, u prossorning dersidinmu ötken boldum. Emma, uning tenqidy pikri méning wujudumda uzunghiche silkinsh peyda qildi. Kalllamd nurghun chégish so’allar bar idi. U so’allarning beziliri uyghur idiye tarixdiki pikirchlik medenyitige, beziliri tonushlogiye we métodlogiye meslilirge bérip taqilatti. ”Bizde qandaq muhakime qilish, hökümni qandaq ispatlash heqqide ügütler bolghanmidu?“Dégen so’allargha jawab izdep abdüshükür memtiminning ”uyghur pelsepe tarixi“ namliq kitabini axtordum. Kütkinimdek, uyghur idiye tarixida tarixida hökümni spatlash jeryani tektilinidighan, seweb-netije munasiwitge yéqindin ehmiyet béridighan logikliq muhakime enenisi esli bar iken. Bu enene sherq silam pelsepisining bash kötürüshige egiship 10-esirdila bixlanghan iken we büyük uyghur peylasopi we toqquz oghuz pushtidin bolghan bowimiz arabining eserliride öz ipa’idisini tapqaniken. U öz dewridila analitik tepekkur enenisini bashlap bergeniken. Hetta grék pelsepisini qutquzup qélishta zor emgeklerni qilip, eplaton, arstotél pelsepisini sherhileshte gherb peylasoplirini bir endize bilen temin etkeniken hem tomas akwé’énas, sipnoza qatarliq ottura esir peylasoplirigha béwaste, lé’o stra ws qatarliq bügünki zaman gherb peylasoplirigha wastlik tesir körsetkeniken.
Shuni awwal éytish kérekki, analitik tepekkur endizisining némiliki we uyghurlarda qandaq üzülüp qalghanliqi heqqide pikir yürgüzüshtin burun awwal arabining sherq-gherb enensidiki orni we diqqtimizdiki mesile heqqide bizge némilerni hés qilduralaydighanliqi heqqide azraq toxtlayli. Büyük peylasop, toqquz oghuz pushtidin bolghan muteppekkur arabi eyni dewrdiki samanyilar xanliqi tewelikide tughulghan we silam dunyasining medeniyet merkizige aylanghan baghdadta oqughan hem pelsepe tetqiqati bilen shughulllanghan. Grik pelsepisini islam tepekkurigha birleshtürüp zor ünüm qazanghan. Uning tesi’iri sherqte we gherbte nahayiti uzun höküm sürgen. Barliq pelsepiwiy pikirning menbesi bolmish arstotéldin kéyin sherqte ikkinchi ustaz dep nam alghan. Uning grik peylasopliridin eplaton we arstotélning pelsepisge yazghan sherhiliri sherq-gherb pelsepe saheside nahayiti chongqur tesir qaldurghan. U idyiliride sherqche enene élémnitlirini yughurup né’oplatonizim pelsepsining shekilinshige nahayiti chongqur tesirlerni qaldrghan. Ibin sina arstotélning métaizkisini chüshinelmigende arabining sherhisini oqup andin chüshinish pursitige érshken. Chikago uniwérsti’éti peylasopliridin lé’ostraws we muxsin mehdi: ”arabining tesiri shunchlik chongqurki, ottura esirde barliqqa kelgen silam, yehudiy pelsepisini uning tesiridin xali chüshinish mumkin emes“ dégenidi.
Uning asasliq qiziqish da’irisi logika we siyasi’iy pelsepide bolup, u logili’iq muhakmlerning bizni heqiqetke yéqinlashturushtiki roli heqqide nahayiti chongqur toxtalghanidi. Hemmini diny tonush nuqtisidin sherhileshke qarshi chiqip, din bilen pelsepisini ayriwé’étish teshebbusini otturigha qoyup, logikining tonush aghmchiliqidin xaliy halda pakitqa yéqinlishishimizdiki rolini qayta-qayta tekitligenidi. ”Peziletlik sheher a’ilisi“ namliq esiri dunya siyasiy pelsepe sahesidiki muhim eser bolup, uningda arabi eplatonning tesirini chongqur ipadiligenidi. U hayatida ”éhsa’ululum“(penlerning türge ayrilishi), ”uyunul masa’il“(meslilerning négizliri), ”bext toghrisida“, ”eqil heqqide“, ”kitab jemyul menteqe(logika toghrisidiki 12eser), ”chong logika kitabi“, “ xmiye ilimning zörürlüki toghrisda“,“adem organizmi toghrisida“ qatarliq 60 nechche parche kitab yazghan. U arstotélning ”katégoriye“, ”métazika“, ”istlisitika“, ”po’étika“ qatarliq eserlirige sherh yazghan; ptolmining ”almagsita“, parérning izagok qatarliq eserlirige izah yazghan.
U hayatida bir pütün pelsepe sistémisi yaratqan bolup, uning pelsepiwiy eserliri pelsepining ghol shaxchilirining hemmisige dégüdek tutishdu. Tebi’et pelsepisi, tonushlogiye, ijtima’iy pelsepe, pen pelsepisi, siyasiy pelsepe qatarliq sahelerning hemmisige chétilidighan témilarda qelem tewretken we sistémliq eserlerni yézip qaldurghan. Bolupmu uning ”ispatlanghan we ispatlinalaydighan nersila heqiqet bolup, buningda logikiliq muhakime muhim rol oynaydu“ dégen qarishi alahide diqqetke sazawer. Uning qarishiche :“eqliy bilish tepekkurni qoral qilidighan abstrakitlashturush we muhakime qilish jeryani; yekkilerdin omumluqlarni, mahiyetlerdin heqiqetlerni bilish we ispatlash jeryanidin ibaret. Pelsepe bilen din logika arqiliq perqlendürülidu. Logika obyké’itp paktiqa yéqinlishishta hel qilghuch rol oynaydu“. Abdüshükür memtimin ros arabishunas n. Rishirning sözidin neqil keltürüp mundaq yazidu: “ arabi arstotéldin kéyinki logika tarixidiki eng chong namayende, dewr bölgüch mutexesis idi“
Mazghap bilim we pen dashqaynaqliqi höküm sürgen dewrimizde bizni tang qalduridighan shundaq bir ish bar. U bolsimu arabining 10-esirdila penlerni shu qeder inchke türge ayrip chiqqanliqi we her qaysi ilim saheliride risalilerni yézip qaldrughanliqi. U pelsepining yétekchi ornini inkar qilmighan halda her qaysi penlerning musteqil obykti we qimmitini mu’eyyenleshtürgen; nezeriyilik penlerning her qaysi penler sistémsidiki négzlik ornini tekitligen; penlerning bir-biri bilen bolghan munasiwiti we ichiki tarmaqliri boyiche türge ayrish prinsipliri we uning özige xas sxémisini otturigha qoyghan. Rabi penlerni mundaq tizghan: tilshunasliq penliri, shé’iréyet ilmi, logika, arémtika, gi’o’émtriye, optika, astronomiye, muzika, ölchem ilmi, addiy izika, murekkep jisimlar izikisi, ximiye, binakarliq ilmi, kémisazliq, té’irqchiliq téxnkisi, haywanatshunasliq, tibabetchlik, omumiy pelsepe, métodlogyilik pelsepe, rohiyet pelsepisi, exlaqshunasliq, hoquqshunasliq, siyasiy bashqurush ilmi qatarliqlar. U yene omumiy xelq arisida pelsepe öginishning ijtima’iy kamalet jehettiki ehmyiti heqqidimu toxtalghan. Pütkül pelsepiwy bilish tarixida medeniyet tarixdiki ”ereb medenyiti“ dep nam alghan alamshumul tarixiy medeniyet tipining shekillinshige körünerlik töhpe qoshqan. Epsus, arabidin kéyin uyghur idiye tarixida analitik tepekkur endzisi üzülüp dédaktiliq tepekkur we obrazliq tepekkur endizisi bash kötürgen. Idye tarixmizdiki bir aqartish jarahiti ene shundaq bashlangha. Biz uyghur idiye tarixida arabidin kéyin uyghur idiye tari’ixida analitik tepekkur sheklining üzülüp didaktikiliq tepekkurning qandaq bash kötürgenlikini chüshinish üchün töwendiki dédaktiliq eserlerning tizimlikige qarap öteyli .
Yüsüp xas hajip: ”qutadghu bilig“ (dédaktliq dastan)
Mesilen: eger yaxshi bolmaq tileseng özüng,
Yürgin, yaxshiliq qilghin, qoy özge sözüng. (227-Béyt)
Tiliseng yükseklik bil xelqi ulugh,
Özüngde toghruluq yolin tut ochuq. (1293-Bé’éyt)
Ehimed yükneki : ”etebetul heqqayiq“ (dédaktliq dastan)
Mesilen, tiling békte tutqul tishing toshmisun,
Qani chiqasa békte téshingni siyur.
(Tilingni yighip tut, chishing sunmisun,
Eger yighiqtin chiqsa chishngini sundurar.
Muhemmet sidiq reshidiy: qabusname (dédaktiliq eser, 19-esirde uyghur tiligha terjime qilinghan)
Mesilen, ey oghul, söz sözligin we lékin yalghan sözlimigin. Özüngni yalghanchliq bilen meshhur qilma. Rast sözlük we rastchillliq bilen shöhretlen. Nawada zörüriyettin yalghan éytip salsangmu, bashqilar qobul qilwalidu. Shunga imkan bar rast sözligin (qabusname, 45-bet)
Abdulla xarabati: kulliyat mesnewiy xarabati(dédaktliq dastan)
Ey burader, bu jahan zindan sanga,
Bolmaghil zinhar shad, xendan anga.
Hemmisi bir-birining qestidur,
Tinch zeher alud hem destedur. (Uyghur pelsepe tarixi, 295-bet)
Abduqadir damolla : aqadiy zörüriye (dédaktliq muhakime)
Mesilen,
Izzet-abroy, quwwet néme bilen bolidu?
–Ilim-meripet, ittpaqliq bilen bolidu(”aqadiy zörüriye“ din)
Tepekkur gülsheni( dédakitkliq nesi’etler toplimi, abduwali xelpet neshirge teyyarlighan)
Elwette, analitik tepekkur endizisining uyghurlarda qandaq üzülüp qalghanliqi heqqidiki muhakime hergiz sherq tepekkur tari’ixida alahide bir hadise hésablinidighan dédaktliq tepekkurning we dédaktikiche eserlerning qimmitini yoqqa chiqarmaydu. Uyghur diye tari’ixdiki dédaktliq eserler shu zaman rohidin we pikir enensidin dérek béridighan qimmetlik yadikarliqlardur. Emma, biz yene shunimu segeklik bilen körüshimiz kérekki, dédaktliq tepekkur bir millet tepekkurining hemme sheklige wekillik qilalmaydu we murekkep, chégish sheyilerni chüshinshimizge yardem bérelmeydu. Uyghur idiye tarixida analitik tepekkur endizisining üzülüp dédaktliq tepekkur endizisining bash kötürüshi ilgrilep diqet qilshimizgha we tetqiqat qilshimizgha erziydighan témidur.
Qéliplashqan tepekkur endizisige so’al qoyush we gumanlinish ang tereqqqyati we tonushlogiyilik bösüshtiki muhim qedem. Chikago uniwérsti’étning sabiq proéso’ori tomas kun, 20-esir pen pelsepisidiki abide xarakétrlik esiri ”ilim inqilabining qurulmisi“ de mundaq yazidu ”endize déginimiz mesile hel qilish üchün peyda bolghan, ilim ehliliri teripidin ortaq qobul qilinghan qimmet qarishi, chüshenche we tonushlardur. Hel qilinmighan mesililer kona endize ramkisi da’iriside jughlinip yéngi pikir yol tépilmighanda we kona endizining ornini yéngi endize igiligende ang tereqqiyati yüz béridu“. Michél ukawning ustazi, 20-esir pen pelsepsidiki yene bir büyük namayende gaston bachélard ”ilmiy bösüsh“ namliq kitabida mundaq yazidu: “ ang tereqqiyati hergizmu jughlanma tonushlarning netijisde barliqqa kelmeydu; belki kona tonushlardin, özimiz yépshqan bilimlerdin waz kéchish arqiliq barliqqa kélidu. Chongqur yiltiz tartqan kona tonushlarni ret qilish intayin muhim; muqimliship qalghan eqil modilliri ang tereqqiyatigha tosqunluq qilidu.“ bügünki zamanda dédaktliq tepekkur we obrazliq tepekkur shekli chüshendürüp bérelmeydighan nurghun chégish mesliler bar. Bu mesililerni chüshinshimizde we hel qilish layéhesi tépshimizda dédaktliq tepekkur yardem bérelmeydu. Buning üchün biz arabidin kéyin üzülüp qalghan analitik tepekkur rilisini qaytidin ulishimiz lazim. Abdüshükür memitimin arabining tereqqiyat qarishi heqqide mundaq yazidu(138): ”addiyliqtin murekkeplikke, töwendin yuqirigha, kamaletke qarap yüzlengen heriket tereqqqiyat hésablinatti. U tereqqiyat jeryanini özgirish dep qarighan. U kéyinki tereqqiyat basquchida aldinqi tereqqiyat basquchining netijiliri saqlanghan we shu boyiche dawamliq ilgrileydighan tereqqiyatni takammulinshqa yüzlengen heriket dep chüshinetti. Uyghur idiye tarixida arabi dewridiki pikriy tereqqiyat basquchining mehsuli bolmish analitik tepekkur endzisi üzülüp qalghan; mundaqche qilip éytqanda aldinqi pikir basquchidiki tereqiyat endzisi saqlap qélinghan. Bu hal ademni heqiqeten epsuslanduridu.
Biz uyghur medenyitining namayendi’ilri toghruluq toxtalghanda hemishe dégüdek kollkétip eqil-parasetni bekrek tekitleymiz hem medhiyleymiz. Emma, biz yene shunimu chüshinishimiz kérekki, her qandaq millet idiye tarxida kollkétip eqil paraset bilen teng peyda bolidighan we kollkétp angszliq sheklide ipade bolidighan exlet tonushlar hem tepekkur exletliri bolidu. Shularni bayqimay, aghdurmay, tüzetmey turup ang tereqqiyati peyda bolmaydu. Exletlerge di’agnoz qoyulmisa yaki tazilanmisa aqartish jarahiti yüz béridu. Aqartish jarahitining aghriqini xata ketken tonushlirimizni bayqash, tüzitish we özgertish arqiliq emlesh mumkin. Uyghurlarda dédaktliq tepekkur endizisi nurghun ésil medennyet yadikarliqlirini miras qaldurush bilen teng yene aqartish jarahiti peyda qildi. U bolsimu analitik tepekkur sheklining barliqini bilmeslik yaki uninggha sel qarash. Bu xil mayliqning netjiside addiy eqilge bent bolush. Aljiriye peylasopi malik nebi özining ”güllinish shertliri“, ”medeniyet kirzisliri“ namliq eserliride musulmanlarning kéyinki esirlerde kéyin qalghanliqini chüshendürüp mundaq yazidu: ”musulmanlar addiy eqilge bent bolghanliqi we murekkep hadislerni addiy eqil ramkisida chüshinshike urunghanliqi üchün kéyin qaldi. Addiy eqil ramkisi awamning pikir yolini tumanlashturghanda medeniyet kirzisi yüz béridu“. Melum menidin éytqanda, uyghurlarda analitik tepekkurning üzülüp dédaktliq tepekkurning bash kötürüshi bizni addiy eqil ramksi’igha köndürüshte rol oynighan. Emma, bu dégenlik, sherqqqe xas alahide idye hadisisi bolghan dékatikiliq tepekkur yalghuz uyghurlarghila xas hadisi’e emes. Musulmanlar analitik tepekkurgha küchlük ehmiyet béridighan pelsepe güllinshi dewride téz sürette kücheygen bolsa, 12-esirde ghezzalining pelsepige hujum qlishidin kéyin omyüzlül addiy eqil ramksigha patti we murekkep, chégish hadislerni addiy eqil ramksida chüshendürüshke tirishti. Gherb bolsa aqartish dewridiki dingha qilinighan hujumdin kéyin eqil ashqunluqigha yol qoydi. Buning rohiy jarahetliri hazir taza küchini körstiwatidu. Sherq-gherp idiye tari’ixdiki bu xil tonush aghmchiliqi bizge mundaq sawaqni hés qilduridu. Diny tonush ilimge dimagh qaqqanda, ilim igiliri dinning rolini pütünley yoqqa chiqarghanda tonush ashqunluqi yüz béridu. Yekke halda yaki dinning roli yaki eqilning roli kökke kötürülgende, biz chüshenche patqiqigha pétiwatqan bolimiz.
Hazirqi sherhsiz, layé’esiz qélwawatqan nurghun kirzsilirimiz bizge shuni uqturuwatiduki, emeliyette addiy eqilge bent bolush bizni ashqun tonushlargha bashlap rohimizda kollkétip angszliqqa aylinip ketken chökmilerni peyda qilidu. Addiy eqilning yardimide biz érshiken we chingngide yépshiqan tonush heqiqet bolushi natayin. U belkim biz baldurraq uchrashqan yaki bizge jelpikar tuyulghan tonush bolushi mumkin. Addiy eqil we xushyaqidighan tepekkur shekli pikir yolimizdiki sewenliklerni közimizge körmes qili’ip bizni kollkétip özmeptunluqqa bashlimaqta. Bir millet kollkétip özmeptunluqqa bent bolghanda we xushyaqidighan tepekkur we addiy eqil ramkisi bilen murekkep sheyilerge, chégish hadislerge, toqunaq kirzislerge we échinshliq qismetlerge mu’amile qilghanda, uning medeniyiti kirsizke yol tutidu. Shunga biz addiy eqil ramkisi bilen xoshliship sheyilerning seweb-netije mu’ansiwéti heqqide chongqur oylnishqa yétekleydighan analitik tepekkur sheklige könüshimiz lazim.

Izahlar
[1] Abdüshükür muhemmedimin: ”uyghur pelsepe tarixi“, shinjang xelq neshriyati, 1997-yil 142- bet.
[2] Malik nebi 20-esir silam pelsepisi tarixida muhim orun tutidighan muhim muteppekkur. Yash waqtida ranisyide oqughan, aljiriye musteqil bolghandin kéyin bu döletning ma’arip minstiri bolghan. 20-Esir silam pelsepiside medeniyet kirzisi we güllinish shertliri heqqidiki yazmiliri bilen dangliq. U musulmanlarning kéyinki esirlerde arqida qélshini ularning addiy eqilge bent bolghanliqigha baghlap chüshendüridu. Asasliq eserliridin ”güllinish shertliri“, ”medeniyet kirzisi“ qatarliqlar bar. Bu neqil din élindi.
[3] Karl poppér -20-esir pelsepi’isde muhim orun tutidighan büyük peylasop, pen pelsepisi we ang tereqqiyati heqqidiki pelsepiwy yazmliri bilen dangq chiqarghan. 1901-Yil wéngiriyde tughulghan. Hayatining axirqi mezgilliride kambirij uniwérstitidaproéssorluq bilen shughullanghan. Asasliq eserliridin ”erkin jemiyet we uning düshmenliri“, ”ijtima’iy injénérliq“, ”markisqa tenqid “ qatarliqlar bar. Bu neqil dewd mullér teripidin tehrirlinip prinston uniwérsité’idin 1985-yil neshir qilinghan ”karl poppérning asasliq eserliri“(inglizche) namliq kitabning 9 -bétidin élindi.
[4]Dawéd kuppér: ”dunya pelsepiliri tarixi“(énglizche), blekwél neshriyati, 2003-yil neshri, 109-bet.
[5] Té’ordor adorno- grmaniyilik meshhur jemiyet nezeryichisi, rankortchilar pikir éqimining meshhur wekili. Asasliq eserliridin ”aqartish di’aléktikisi“, ”hakimutleq xarakétir“, ”tartimlogiye (istétika) nezeryisi“ qatarliqlar bar. Bu neqil engliye blekwél neshriyati teripidin 2009-yil neshir qilghan ”gherb pelsepe lughiti“ ning 14 –bétidin élindi.
[6] Mejid pexri, ”arabining hayati, eserliri we tesiri“(énglizche), engliye wanword neshriyati, 2002-yil, 1-bet.
[7] ”Kambirij pelsepe lughiti“, kambirij uniwérsti’éti neshriyati, 2001-yil, ikkinchi neshri, 20-bet.
[8] Abdüshükür muhemmedimin: ”uyghur pelsepe tarixi“, shinjang xelq neshriyati, 1997-yil neshri, 142-bet.
[9], [10] Yüsüp xas hajip: ”qutadghubilig“, milletler neshriyati, 1983-yil 1-neshiri, 87-, 307 – betler.
[11] Exmed binni mexmut yökneki: ”etebetul heqqayiq“(xemit tömür, tursun ayup terjimisi), milletler neshriyati, 1988-yil neshri, 24-bet.
[12] Muhemmed sidiq reshidiy: qabosname(ablimit ehed bögü neshirge teyyarlighan). Shinjang xelq neshriyati, 2005-yil, 45-bet.
[13] Abdüshükür muhemmedimin: ”uyghur pelsepe tarixi“, shinjang xelq neshriyati, 1997-yil neshri, 295-bet
[14] Abduqadir abduwaris: ”edeb achquchi“, shinjang xelq neshriyati, 2002-yil neshri, 4-, 5-betler.
[15] ”Kambirij pelsepe lughiti“(énglizche), kambirij uniwérsti’éti neshriyati, 2001-yil, ikkinchi neshri, 20-bet.
[16] Tomas kun: ”ilim inqlabining qurulmisi“(xenzuche), béyjing uniwérsti’éti neshriyati, 2003-yil xenzuche neshri, 157-bet
[17] Jon léchi, ”bügünki zamandiki 50 muhim muteppekkur: qurulmichliqtin kéyinki modirnizmghiche“(énglizche), ro’utléj neshriyati, 1994-yil neshri, 3-bet

 

 

يوللىغۇچىدىن:

دوكتۇر زۇلپىقار بارات ئۆزباشنىڭ «ئاددىي ئەقىل ۋە ئاقارتىش جاراھىتى»، «ئامېرىكىنىڭ ئىككى يۈزى»، «ئاتام ئېيتقان بايىقى تەپەككۇرغا تەنقىد» قاتارلىق ئۆتكۈر ماقالىلىرى «تەپەككۇر» ژۇرنلىنىڭ  2-سانىدا ئېلان قىلىنغاندىن كېيىن ئوقۇرمەنلەر ئارىسىدا كۈچلۈك زىلزىلە ۋە تەسىر پەيدا قىلغانىدى. ئاپتور بۇ ماقالسىىدا فارابىدىن كېيىنكى  ئۇيغۇر ئىديەتارىخىدا ھەقىقىي مەنىدىكى پەلسەپە ئەندزىسىنىڭ نېمىشقا ۋە قانداق ئۈزۈلۈپ قالغانلىقىنى  تەھلىل قىلىدۇ ۋە دېداكتلىق تەپەككۇر (نەسھەتگۇيلۇق) نىڭ ئۇيغۇر تەپەككۇر شەكلىنى 1000 يىللاردىن بېرى گالۋاڭ قىلىپ كەلگەنلىكىنى تەنقىد كېلىپ كېلىپ لوگىكىلىق ئانالىز ۋە سېستملىق مۇھاكىمەنى ئاساس قىلغان ئانالىتىك تەپەككۇر شەكلىگە كۆنۈشىمىز ۋە ئانالىتىك تەپەككۇر ئەندزىسى دەۋرىگە كىرىشىمىز زۆرۈرلۈكىنى قەيت قىلىدۇ. ماقالە دوكتۇر زۇلپىقار بارات ئۆزباشنىڭ فارابىدىن كېيىن نېمشىقا پەيلاسوپ چىقمىغانلىقى ھەققىدىكى قاراشلىرى چوڭقۇرلاپ مۇھاكىمە قىلىنغان؛ ئابدۇشكۈر مەمىمىتنگە يۇقىرى باھا بېرىلگەن (ئەمما، ئۇنى ئاپتور پەيلاسوپ دېمىگەن). 1986-يىلى شىنجاڭ ئۇنۋېۋېرسىېتىدا مەرھۇم باتۇر زورى «ناۋايىدىن كېيىنكى بەش يۈز يىللىق پاجىئە» ناملىق ماقالە ئېلان قىلىپ، قېلىببازلىق، شوئارۋازلىق قاپلاپ كەتكەن ئۇيغۇر شېريىتىنى كۈچلۈك تەنقىدلىگەنىدى. ئەمدىلىكتە يەنە بىر ئۆتكۈر زىيالىمىز زۇلپىقار بارات ئۆزباش بىزدىكى پەلسەپە چۈشەنچىسىدىكى خاتالىقلارنىڭ ۋە تەپەككۇر نامراتلىقىنىڭ يىلىتزى ھەققىدە چوڭقۇرلاپ توختالغان. بۇ مەن يېقىنقى ئون يىل مابەينىدە ئوقۇغان ئەڭ قالتىس ماقالىلەرنىڭ بىرى بولغاچقا، ۋاقىت چىقىرىپ ئۇرۇپ مۇنبەردە ئېلان قىلدىم. تېمىغا مۇناسىۋەتىسىز ھېچقانداق ئىنكاسنىڭ چۈشۈشىنشى خالاپ كەتمەيمەن. فارابىدىن كېيىن بىزدە چوڭقۇر مۇھاكىمە ئەندىزەسىنىڭ قانداق ئۈزۈلۈپ قالغانلىقىنى چۈشىنىش ۋە نېمە قلىش كېرەكلىكىنى بىلىش ئۈچۈن بۇ ماقالىگە نەزەر سالايلى.

ئاقارتىش جاراھىتى ۋە ئاددىي ئەقىل
ــــــــــــــــ فارابىدىن كېيىن ئۇيغۇرلاردا پەلسەپە ئەندزىسىى قانداق ئۈزۈلۈپ قالدى؟

 


سۆزىمىز ئارقىلىق ھۆكۈم قىلىنغان يەكۈن قانداق بولمىسۇن ئىسپاتلىنىشى لازىم. …ئىسپاتلاش ھەقىقىي مۇھاكىمىدىن ئىبارەت.
———–ڧارابى(870-950)
مۇسۇلمانلار نېمە ئۈچۈن كېيىن قالدى: ئاددىي ئەقىلگە بەنت بولغانلىقى ئۈچۈن كېيىن قالدى. ئاددىي ئەقىل رامكىسى ئاۋامنى ئالدىغاندا مەدەنىيەت كىرزىسكە يول تۇتىدۇ.
——مالىك نەبى(ئالجىرىيە مۇتەپەككۇرى، 1901-1968)
ئاڭ تەرەققىياتى دادىل قىياسلارنى ئوتتۇرىغا تاشلاش ۋە سىناقتىن ئۆتكۈزۈش ھەم شۇ قىياسلاردىكى يوچۇق، يېتەرسىزلىكلەرنى بايقاپ تۈزىتىش ئارقىلىق بارلىققا كېلىدۇ.
—-كاررل پوپپىر (كامبرىج پەيلاسوپى، 1902-1989)

سوقرات: ”دۆتلۈك  ھۆكۈم چىقىرشىقا خۇشتار بولۇش شەكلىدە ئىپادىلىنىدۇ“ دېگەنىدى.  نۆۋەتتە بىزدە ھۆكۈم قىزغىنلىقى ئەۋج ئېلىپ،  تەپەككۇر، پىكىر، ئاقارتىش دېگەن ئۇقۇملار زۇلۇمغا ئۇچرىماقتا. ئۇ ئۇقۇملار مۇداپىئە قىلىدىغان كىشىلەرگە مۇھتاج. ئىدىيە تارىىخىزدىكى ئاچچىق ساۋاقلار،  چۆكمە بولۇپ قالغان تەپەككۇر ئەخلەتلىرى، ئاقارتىش جاراھىتى تەسىرىدە  بارلىققا كەلگەن ئىدئولوگيىلىك قالايمىقانچىلىقلار بىزگە شۇنى ئۇقتۇرىدۇكى، مۇرەككەپ، چېگىش ھادىسىلەرنى ۋە يېڭى شەيئىلەرنى قېلىپلشىپ قالغان  پىكىر رامكىسى ۋە ئادەتلەنگەن تەپەككۇر  ئەندىزىسى بىلەن كۆزىتىش ۋە چۈشەندۈرۈشكە ئۇرۇنۇش ئاددىي ئەقىلنىڭ بىر خىل ئىپادىسى. ئىسپاتلاش جەريانى بولمىغان قارام ھۆكۈملەر بىلەن ھادىسىلەر ھەققىدە  يەكۈن چىقىرشىقا  خۇشتار بولۇش ئەمەلىيەتتە تەپەككۇر زەخمىسى ۋە پىكىر يولى قالايمىقانچىلىقىنىڭ يەنە بىر خىل ئىنكاسى.  دەۋرىمىز ئاددىي ئەقىل كۈچىنى كۆرسىتۋاتقان،  خۇشياقىدىغان تەپەككۇر شەكلى ئاۋامنىڭ، زىياليىلارنىڭ پىكىر يولىنى ئىگىلەپ ئاقارتىش جاراھىتى پەيدا قىلىۋاتقان بىر دەۋردۇر.
بۇنداق بىر دەۋردە كوللېكتىپ ئەقىل رامكىمىزدا كۆرۈلگەن، كۆرۈلۈۋاتقان  مەسلىلەرنى بايقاش ۋە تۈزىتىش،  پىكىرچىلىكىمىزدە چۆكمە بولۇشقا ئۈلگۈرگەن تەپەككۇر ئەخلەتلىرىنى تازىلاش، يازما مەدەنىيىتمىزدە ئاللىبۇرۇن ئاشكارىلانغان،ئەمما ھەل قىلىنماي چېگشلىشىپ كەتكەن توقۇناق كىرزىسلارنى مۇھاكىمەگە قويۇپ ھەل قىلىش لايېېھىسى ئىزدەش ئاڭ تەرەققىياتىمىزنىڭ تەقەززاسىدۇر. توقۇناق ئارغامچىدەك چگىشلىشىپ كەتكەن پىكىر مەسىلىلىرى كونا ئەندىزىلىرىمىزدە يوچۇق كۆرۈلۈۋاتقانلىقىنى ئاشكارىلاپ قويۇۋاتىدۇ ھەم بىزدىن يېڭىچە تەپەككۇر شەكىللىرىنى تەلەپ قىلىۋاتىدۇ. يازما مەدەنيىتمىزدە كۆرۈلگەن مەسىلىلەر ھەقىقەتەنمۇ كۆپ. مەسىلەن، ئوبرازلىق تەپەككۇر ۋە ئۇنىڭ مەھسۇلى بولغان ئەدەبيىي ئەسەرلەرنى زىيادە ئۇلۇغلاپ تەنقىدىي تەپەككۇر ۋە ئۇنىڭ رولىغا سەل قاراش؛ تەپەككۇرنىڭ يەنە بىر قانىتى بولغان، بىر مىللەتنىڭ نەزەرۋيىۋي تەپەككۇرىنىڭ يۈكسلشىدە كاتالزاتورلۇق رولىنى ئوينايدىغان ئانالىتىك تەپەكككۇرنىڭ ئەھميىتىنى چۈشەنمەسلىك ھەم ئۇ ھەقتە ئىزدەنمەسلىك؛  ئىساتلاش جەريانى بولمىغان قارام، گۇڭگا ھۆكۈملەرگە ئالدىراپ  چۈشەنچە پاتقىقىغا پېتىش، ئاقارتىش ئېلىپ بارىمىز دەپ مەسىلىنىڭ بىرتەرىپىنىلا مۇبالىغە قىلىش ۋە تونۇش ئاغمىچىلىقىغا، پىكىر ئاشقۇنلۇقىغا يول قويۇش قاتارلىقلار يازما مەدەنىيىتمىزدە سادىر بولۇۋاتقان تىپىك مەسلىلەردۇر. بۇ مەسلىلەر پىكىرچىلىكىمىز دۇچ كېلۋاتقان كىرزسىلەردىن بىشارەت بېرىشكە ئۈلگۈردى ۋە ئاقارتىش جاراھىتى پەيدا قىلدى. مەسىلەن، ئىلىمدە ئاسانغا كۆنۈش، ماغزاپ بىلىمگە ئالدىنىش، ئىدىيە قالايمىقانچلىقى يازما مەدەنىيىتمىزنىڭ ئومۇمىي ھاۋاسىغا ئايلىنىپ قالدى. ئۆز ساھەيىمزىدىكى تەتقىقات مېتودلىرىدىن ۋە نەزەريىۋىي بىلىملەردىن خەۋەرسىز قالغىنىمىز ئۈچۈن قاراملىق بىلەن ئوتتۇرغا تاشلىغان، ئىسپاتلاش جەريانى بولمىغان ھۆكۈملىرىمىز ئۆزىمىزنى مەسخىرە قىلماقتا. نۇرغۇن ئاسپېرانت تەربيىلەش مەركەزلىرىنىڭ بولۇشىغا، نۇرغۇن مەبلەغنىڭ سېلىنىشغا قارىماي مىللىي مەدەنىيىتمىز ۋە ئەدبياتىمىزنى چۆرىدەپ بارلىققا كېلۋاتقان خېلى بىر قىسىم ئىلمىي ئەمگەكلەر يۈز خاتىرە قىلماي ئېيتقاندا قۇلاقنى ئېتۋېلىپ قوڭغۇراق ئوغرىلاش  ئويۇنىغا ئوخشاپ قېلىۋاتىدۇ. يازما مەدەنىيىتمىزدە ئىجتىمائىي پەنلەرگە ۋە تەنقىدىي تەپەككۇر سەمەرىلىرىگە سوغۇق كۆزدە قاراش قاتارلىق بىنورمال يۈزلىنشلەر ئومۇملشۋاتىدۇ. بۇ يۈزلىنشلەر ئېغىر ئاقىۋەت پەيدا قىلىدۇ ھەم قىلىپ ئۈلگۈردى.

ھازىر مۇھاكىمەگە قويۇۋاتقان يېڭى تەپەككۇر خىتابنامىسى ئەنە شۇ كىرزسىنى تونۇش ۋە كىرزسىتىن قۇتۇلۇش يولىنى كۆرستىش مەقستىدە يېزىلدى. مۇھاكىمىمىز تۆۋەندىكى تەتقىقات سوئالىنى چۆرىدەپ داۋاملىشدۇ: ئاقارتىش جاراھىتى ۋە تونۇش ئاغمچلىقى نېمە ئۈچۈن ۋە قانداق  يۈز بېرىدۇ ۋە قانداق ئاقىۋەت پەيدا قىلىدۇ؟ نېمە ئۈچۈن ئاددىي ئەقىل رامكىسىنىڭ زىيىنىنى تونۇپ ئانالىتىك تەپەككۇر دەۋرىگە كىرىش كېرەك.
مۇھاكىمىمىزدە ئىسپاتلاش ۋە دەلىل كەلتۈرۈش ئارقىلىق تۆۋەندىكى نۇقتئنەزەرلەر ياقىلىنىدۇ:
بىرىنچى،  دېداكتىكچە تەپەككۇر ۋە پەقەت ھېسسسىي تەپەككۇر باسقۇچىدا توختاپ قالغان، ئوبرازلىق تەپەككۇر ئەندزىسىنى ئۇلۇغلاپ ئانالىتىك تەپەككۇر شەكلىگە كۆنمىگەن مىللەت ئاددىي ئەقىلنىڭ ئازابلىشىدىن ۋە توسالغۇسىدىن مەڭگۈ قۇتۇلالمايدۇ.       دېداكىتكىدا، ئوبرازلىق تەپەككۇر سەمەرىلىرىدە ئاز-تولا پەلسەپە ئېلېېمېنتىلىرى بولۇشى مۇمكىن. ئەمما ئۇلار پەلسەپىگە تەڭ ئەمەس.
ئانالىتىك تەپەككۇر ئوبرازلىق تەپەككۇردىن پەيدا بولغان تۇرغۇنلۇقنىڭ، دېداكتكىچە تەپەككۇر  مەسلىلىرىنىڭ تۈزەتكۈچىسىدۇر. شەرھسىز، دىئاگنوزسسىز قىلېلۋاتقان چېگىش رېئالىقىمىز پىكىرچىلىكىمىزدە ئانالىتىك تەپەككۇر دەۋرىگە كىرشىنى تەقەززا قىلماقتا.
ھەقىقىي پىكىر ھەرىكىتى ھوقۇقنىڭ سايسىدىن، تۈزۈلمىنىڭ ئىسكەنجسىدىن، دەۋر ۋە زامان چەكلىمىسىدىن ۋە ئىجتىمائيلىشىش قاپقىنىدىن خالاس بولغاندا، بىر مىللەتنىڭ يازما مەدەنيتىىدە پىكىر ئەخلىتى، تونۇش پاتقىقى تازىلانغاندا يۈز بېرىدۇ.

ئامېرىكىدا ڧرابىنى قايتىدىن بايقاش: ئانالىتىك تەپەككۇر ئەندىزىسى ئۇيغۇرلاردا قانداق ئۈزۈلۈپ قالدى؟پروسسورۇم نېمە دەيدۇ؟
-ماقالە بۇنداق يېزىلمايدۇ، زۇلپىقار،-دېدى پروڧېسسور مەن 2008-يىلى باھار مەۋسۈمىنىڭ ئاخىرىدا ئۇنىڭ ”ئىجتىمائىي ھەرىكەت“ دەرسى ئۈچۈن تاپشۇرغان ماقالەمنىڭ تۇنجى ئورگىنالىنى ماڭا سۇنغاچ،- يازمىڭىزدا ھۆكۈملەر بەك كۆپ، ئەمما ئىسپاتلانمىغان. مۇقىم تەتقىقات سوئالى يوق. پىكىر قىلىش داۋامىدا سەۋەبسىزلا بىر گەپتىن يەنە بىر گەپكە ئۆتۈپ كەتكەن يەرلەر كۆپ. بەزى پىكىرلەرنىڭ يا ستاتىسى يا ئىزاھاتى يوق.ئەگەر بۇ يازمىڭىز ماڭا تاپشۇرغان ئاخىرقى نۇسخا بولغىنىدا ئىدى، مەن ئۇنىڭغا تۆۋەن نومۇر قويغان بولار ئىدىم.
خارۋارد ئۇنىۋېرستىتىدا جەمئىيتشۇناسلىق كەسپى بويىچە دوكتۇرلۇققا ئېرىشكەن ئايال پروڧېسسورۇم پاترىسيا ستايىنخوڧ ئىشخانىسدا شۇ گەپلەرنى دېگەندە، ئوڭايسىزلىقتىن ئۆزۈمنى قويىدىغان يەر تاپالماي قالدىم. ئۇ ئاقكۆۈل، ئەمما تەلەپچان موماي ئىدى. ئوقۇغۇچىلىرىنىڭ ماقالىلىرىدە كۆرۈلگەن سەۋەنلكلەرنى بايقىغاندا يۈز خاتىرە قىلماي تەنقىد قىلاتتى؛ ئېرىنمەي، زېرىكمەي يېتەرسىزلىكلەرنى كۆرستىپ بېرەتتى ھەم  قانداق تۈزىتىش توغرىسىدا ئىنچىكە كۆرسەتمە بېرەتتى. بۈگۈنمۇ شۇنداق بولدى. ماقالە ئورگىنالىنىڭ ھەر بىر بېتىگە دېگۈدەك قەلەم تەگكەنىدى. گاھى بەتلەرگە يوغان ئۈندەش، سوئال بەلگىلىرى قويۇلغان ، گاھى بەتلەرگە ”بۇنىڭ پاكىتى قېنى؟ مەنبەسى نېمە؟ سىزنىڭ گېپڭىزمۇ باشقىلارنىڭمۇ؟ بۇ ئابزاسنىڭ كېيىنكى ئابزاس بىلەن  نېمە لوگىكلىق  مۇناسىۋىتى بار؟ بۇ قاراش ئىسپاتلىنىشى لازىم“دېگەندەك تۈزىتىش پىكىرلىرى يېزىلغان بولۇپ، ئادەمنى خېلىلا جىدديىلەشتۈرەتتى.
ماقالە ئورگىنالىغا قاراپ ئولتۇرۇپ كەتتىم. پروڧېسسور مېنى خېجىللقتىن قۇتۇلدۇرماقچى بولغاندەك گېپىنى داۋاملاشتۇردى.
-ياخشى يېرى، ئاخىرقى نۇسخىنى تاپشۇرۇشقا يەنە ئۈچ ھەپتىچە ۋاقىت بار. ماقالىنى قايتىدىن پىىشقلاپ ئشىلەشكە ۋاقىت يېتىپ ئاشىدۇ . جۇڭگودا تولۇق كۇرستا ئوقۇۋاتقان چېغىڭىزدا ”تەتقىقات مېتودى“ دېگەندەك دەرسلەرنى ئوقۇمىغانمىدىڭىز؟
-ياق، ئوقۇمىغان، -دېدىم مەن سەل خېجىللىق ئارىلاش،-ئاسپرانتلارغا بەلكىم بۇنداق دەرسلەر ھازىر ئۆتۈلۈۋاتقاندۇ. مەن ئوقۇۋاتقان چاغلاردا تولۇق كۇرس مائارىپىدا ۋە ئاسپرانتلىق مائارىپىدا  ئۇنداق دەرسلەر ئۆتۈلمەيتتى .
-كېرەك يوق. تەتقىقات مېتودولوگىيسى دەرسىگە كېلەر مەۋسۈم تىزىملاتسىڭىز بولىدۇ،-دېدى پروڧېسسورۇم،–  لېكىن، بىر نۇقتا ئېسىڭىزدە بولسۇنكى، ھەممە تەتقىقات ماقالىلىرىنىڭ بىر ئوخشاش قائىدىسى بار. ئۇ بولسىمۇ ئېنىق، كونكرېت تەتقىقات سوئالى بولۇش، پىكىر قىلغاندا تەتقىقات سوئالىدىن چەتنەپ كەتمەسلىك،ئوتتۇرىغا تاشلانغان ھۆكۈملەرنىڭ ئىسپاتلىنىش جەريانى بولۇش، ئابزاسلار، جۈملىلەر ئارىسىدا لوگىكلىق باغلىنىش پۇختا بولۇش.
تۈزىتىش پىكرى بېرىلگەن ئورگىنالنى ئېلىپ پروڧېسسورنىڭ ئىشخانىسىدىن چىقتىم. ئەمما  تېڭرقاش ئارىلاشقان بىر خىل ناخۇشلۇق كەيپىياتى نەچچە كۈنىگىچە مېنى بىىئارام قىلدى. ماقالەمنى  ئۈچ ھەپتىگىچە  تۈزىتىپ پروسسېورغا قايتىدىن تاپشۇرىدىغىنىم ئۈچۈن ئۈچۈن ئەندىشە ۋە جىددىيىلىكتىن خالىي بولالمىدىم. بۇ 2008-يىلنىڭ باشلىرى بولۇپ،  مېنىڭ تېخى ”تەتقىقات مېتودولوگىيسى“ دەرسىگە قاتناشمىغان ۋاقتىم ئىدى. بۇ ماقالىنى بۇرۇن ئۆزۈم كۆنگەن ئەندىزە بويىچە يازغانتىم؛ بەزى پىكىرلەرگە مەنبە كۆرستىش ۋە ستاتا ئېلىش ھاجەت ئەمەس دەپ قارىغانىدىم. ئەمما، پروڧېېېسورنىڭ شۇ قېتىمقى تەنقىدىي پىكرى ئىلمىي ماقالە چۈشەنچەمدە مەسىلە بارلىقىنى ھېس قىلدۇردى. ئەمما، مەن ئۆزۈمچە ئۇيغۇرتىلىدا يېزىلغان ماقالىلەرنى ئوقۇپ چۈشەنگىنىم بويىچە ئۆزۈمنىڭ قىلغىنىنى توغرا دەپ قارايتتىم. دېېمسىمۇ شىنجاڭ ئۇنىۋېرىسىتدا ئوقۇۋاتقان چاغلىرىمدا بولسۇن ياكى خىزمەتكە چىققاندىن كېيىن بولسۇن، ئىلمىي ماقالە يېزىشىنىڭ ئىلمىي پرىنسپلىرى ھەققىدە ھېچيەردىن، ھېچكىمدىن بىر نەرسە ئاڭلىمىغانىدىم.ئۇنىڭ ئۈستىگە مەن ئۇيغۇر يازما مەدەنيىتىدە گۇڭگا شېئىر ھەرىكىتىنىڭ چۇقانى ئاساسلىق مەتبۇئاتلارنى بىر ئالغان بىر دەۋردە ياشىغاچقا ھەم شۇ پىكىر ھەىركىتىنىڭ بايراقدارلىرى يازغان ماقالىلەرنى ئوقۇپ تەسىرگە ئۇچرىغاچقا، گۇڭگا، ئسىپاتلاش جەريانى بولمىغان ھۆكۈملەرگە دەلىل كەلتۈرۈش ۋە ئۇنى مۇھاكىمە قىلىش ھەققىدە ئويلىنىپ باقمىغانىدىم. مەنچە ئەركىن پىكىر يېزىلغان ھەر قانداق يازما ماقالە بولالايتتى. ئەمەلىي پاكىت ئۇنداق ئەمەسكەن. ئەسلى ئىزدەنسەم، مېنى قايمتۇقتۇرۋتقان بۇ مەسىلە شەيئىلەرنىڭ سەۋەب-نەتىجە مۇناسىۋىتى ھەققىدە سوغۇققان ئانالىز يۈرگۈزۈشنى تەلەپ قىلىدىغان ئانالىتىك تەپەككۇر پرىنسپلىرىغا چېتىلىدىكەن. شۇنىڭ بىلەن ئىزدەندىم، ئازاب ئىچىدە شۇنى ھېس قىلدىمكى،  بىزنىڭ ئىدىيە تارىخىمىزدا ئوبرازلىق تەپەككۇرغا ۋە دېداكتلىق تەپەككۇرغا زىيادە ئەھمىيەت بېرىلىپ، ئانالىتىك تەپەككۇرغا سەل قارالغانىكەن. ئامېرىكىغا ئۆزۈم ئېلىپ كەلگەن“ئۇيغۇر پەلسەپە تارىخى“غا تەپسىلىي قارىدىم. ڧارابىدىن كېيىن ئۇيغۇرلادا ئانالىز ۋە سېسمتلىك كۆزىتىش ئاساس قىلىنىدىغان، شەيئىلەرنىڭ سەۋب-نەتىجە مۇناسىۋىتىنى ئىسپاتلىق يېشىپ بېرىش تەلەپ قىلىنىدىغان ئانالتىك تەپەككۇر ئەندىزىسى ئۈزۈلگەنىكەن؛“قۇتادغۇبىلىگ“، ”ئەتەبەتۇل ھەققايىق“، ”قابۇسنامە“ قاتارلىق بىر قاتار ئەسەرلەردە دىداكتكىچە تەپەككۇر ۋە ئوبرازلىق تەپەككۇر ئەندىزىسى باش كۆتۈرۈپتۇ ۋە ئۇيغۇر ئىدىيە تارىخىدا دېدېكتكىچە تەپەككۇر ئاساس بولغان بىر خىل ئەنئەنە پەيدا قىلىپتۇ. ئۇيغۇر ئىدىيە تارىخىدىكى بۇ خىل تىندىتىسيىنى ئامېرىكىغا كەلگەندىن كېيىن بايقىغىنىم ئۆزۈمگە بىر خىل غەلىتە تۇيۇلدى.
شۇنداق قىلىپ، ئېنگلىزچە ژۇرناللاردا ئېلان قىلىنغان ماقالىلەرنىڭ يېزىلىش قائىدىسنى ئىنچىكە كۆزىتىپ، مېتودلوگىيە كىتابلىرىنى كۆرۈپ  ھېس قىلغانلىرىم بويىچە ماقالىنى قايتىدىن تۈزەتتىم، خېلى كۆپ قىسىم قاراشلىرىمىغا پاكىت كۆرسەتتىم؛ بەزى پىكىرلەرگە ئىزاھ بەردىم؛ جۈملىلەر، ئابزاسلا ئارىسىدىكى لوگىكلىق مۇناسىۋەتلەرنى كۈچەيتىپ قايتىدىن ئشىلىدىم. شۇنداق قىلىپ،  ئۇ پروسسورنىڭ دەرسىدىنمۇ ئۆتكەن بولدۇم. ئەمما، ئۇنىڭ تەنقىدي پىكرى  مېنىڭ ۋۇجۇدۇمدا ئۇزۇنغىچە سىلكىنش پەيدا قىلدى. كالللامد نۇرغۇن چېگىش سوئاللار بار ئىدى. ئۇ سوئاللارنىڭ بەزىلىرى ئۇيغۇر ئىدىيە تارىخدىكى پىكىرچلىك مەدەنيىتىگە، بەزىلىرى تونۇشلوگىيە ۋە مېتودلوگىيە مەسلىلىرگە بېرىپ تاقىلاتتى.  ”بىزدە قانداق مۇھاكىمە قىلىش، ھۆكۈمنى قانداق ئىسپاتلاش ھەققىدە ئۈگۈتلەر بولغانمىدۇ؟“دېگەن سوئاللارغا جاۋاب ئىزدەپ  ئابدۈشۈكۈر مەمتىمىننىڭ ”ئۇيغۇر پەلسەپە تارىخى“  ناملىق كىتابىنى ئاختوردۇم. كۈتكىنىمدەك، ئۇيغۇر ئىدىيە تارىخىدا تارىخىدا ھۆكۈمنى ئسپاتلاش جەريانى تەكتىلىنىدىغان، سەۋەب-نەتىجە مۇناسىۋىتگە يېقىندىن ئەھمىيەت بېرىدىغان لوگىكلىق مۇھاكىمە ئەنئەنىسى ئەسلى بار ئىكەن. بۇ ئەنئەنە شەرق ئسىلام پەلسەپىسىنىڭ باش كۆتۈرۈشىگە ئەگىشىپ 10-ئەسىردىلا بىخلانغان ئىكەن ۋە بۈيۈك ئۇيغۇر پەيلاسوپى  ۋە توققۇز ئوغۇز پۇشتىدىن بولغان بوۋىمىز ڧارابىنىڭ ئەسەرلىرىدە ئۆز ئىپاىدىسىنى تاپقانىكەن. ئۇ ئۆز دەۋرىدىلا ئانالىتىك تەپەككۇر ئەنئەنىسىنى باشلاپ بەرگەنىكەن. ھەتتا گرېك پەلسەپىسىنى قۇتقۇزۇپ قېلىشتا زور ئەمگەكلەرنى قىلىپ، ئەپلاتون،  ئارستوتېل پەلسەپىسىنى شەرھىلەشتە غەرب پەيلاسوپلىرىنى بىر ئەندىزە بىلەن تەمىن ئەتكەنىكەن ھەم توماس ئاكۋېېناس، سىپنوزا قاتارلىق ئوتتۇرا ئەسىر پەيلاسوپلىرىغا بېۋاستە، لېئو سترا ۋس قاتارلىق بۈگۈنكى زامان غەرب پەيلاسوپلىرىغا ۋاستلىك تەسىر كۆرسەتكەنىكەن.
شۇنى ئاۋۋال ئېيتىش كېرەككى، ئانالىتىك تەپەككۇر ئەندىزىسىنىڭ نېمىلىكى ۋە ئۇيغۇرلاردا قانداق ئۈزۈلۈپ قالغانلىقى ھەققىدە پىكىر يۈرگۈزۈشتىن بۇرۇن ئاۋۋال ڧارابىنىڭ شەرق-غەرب ئەنئەنسىدىكى ئورنى ۋە دىققتىمىزدىكى مەسىلە ھەققىدە بىزگە نېمىلەرنى ھېس قىلدۇرالايدىغانلىقى ھەققىدە ئازراق  توختلايلى. بۈيۈك پەيلاسوپ، توققۇز ئوغۇز پۇشتىدىن بولغان مۇتەپپەككۇر ڧارابى ئەينى دەۋردىكى سامانيىلار خانلىقى تەۋەلىكىدە تۇغۇلغان ۋە ئسىلام دۇنياسىنىڭ مەدەنىيەت مەركىزىگە ئايلانغان باغدادتا ئوقۇغان ھەم پەلسەپە تەتقىقاتى بىلەن شۇغۇلللانغان. گرىك پەلسەپىسىنى ئىسلام تەپەككۇرىغا بىرلەشتۈرۈپ زور ئۈنۈم قازانغان. ئۇنىڭ تەسىىرى شەرقتە ۋە غەربتە ناھايىتى ئۇزۇن ھۆكۈم سۈرگەن. بارلىق پەلسەپىۋىي پىكىرنىڭ مەنبەسى بولمىش ئارستوتېلدىن كېيىن شەرقتە ئىككىنچى ئۇستاز دەپ نام ئالغان. ئۇنىڭ گرىك پەيلاسوپلىرىدىن ئەپلاتون ۋە ئارستوتېلنىڭ پەلسەپىسگە يازغان شەرھىلىرى شەرق-غەرب  پەلسەپە ساھەسىدە ناھايىتى چوڭقۇر تەسىر قالدۇرغان. ئۇ ئىديىلىرىدە شەرقچە ئەنئەنە ئېلېمنىتلىرىنى يۇغۇرۇپ نېئوپلاتونىزىم پەلسەپسىنىڭ شەكىلىنشىگە ناھايىتى چوڭقۇر تەسىرلەرنى قالدرغان. ئىبىن سىنا ئارستوتېلنىڭ مېتاڧىزكىسىنى چۈشىنەلمىگەندە ڧارابىنىڭ شەرھىسىنى ئوقۇپ ئاندىن چۈشىنىش پۇرسىتىگە ئېرشكەن. چىكاگو ئۇنىۋېرستىېتى پەيلاسوپلىرىدىن لېئوستراۋس ۋە مۇخسىن مەھدى: ”ڧارابىنىڭ تەسىرى شۇنچلىك چوڭقۇركى، ئوتتۇرا ئەسىردە بارلىققا كەلگەن ئسىلام، يەھۇدىي پەلسەپىسىنى ئۇنىڭ تەسىرىدىن خالى چۈشىنىش مۇمكىن ئەمەس“ دېگەنىدى.
ئۇنىڭ ئاساسلىق قىزىقىش دائىرىسى لوگىكا ۋە سىياسىىي پەلسەپىدە بولۇپ، ئۇ لوگىلىىق مۇھاكملەرنىڭ بىزنى ھەقىقەتكە يېقىنلاشتۇرۇشتىكى رولى ھەققىدە ناھايىتى چوڭقۇر توختالغانىدى. ھەممىنى دىني تونۇش نۇقتىسىدىن شەرھىلەشكە قارشى چىقىپ، دىن بىلەن پەلسەپىسىنى ئايرىۋېېتىش تەشەببۇسىنى ئوتتۇرىغا قويۇپ، لوگىكىنىڭ تونۇش ئاغمچىلىقىدىن خالىي ھالدا پاكىتقا يېقىنلىشىشىمىزدىكى رولىنى قايتا-قايتا تەكىتلىگەنىدى. ”پەزىلەتلىك شەھەر ئائىلىسى“ ناملىق ئەسىرى دۇنيا سىياسىي پەلسەپە ساھەسىدىكى مۇھىم ئەسەر بولۇپ، ئۇنىڭدا ڧارابى ئەپلاتوننىڭ تەسىرىنى چوڭقۇر ئىپادىلىگەنىدى. ئۇ ھاياتىدا ”ئېھسائۇلئۇلۇم“(پەنلەرنىڭ تۈرگە ئايرىلىشى)، ”ئۇيۇنۇل ماسائىل“(مەسلىلەرنىڭ نېگىزلىرى)، ”بەخت توغرىسىدا“، ”ئەقىل ھەققىدە“، ”كىتاب جەمئيۇل مەنتەقە(لوگىكا توغرىسىدىكى 12ئەسەر)، ”چوڭ لوگىكا كىتابى“، “ خمىيە ئىلىمنىڭ زۆرۈرلۈكى توغرىسدا“،“ئادەم ئورگانىزمى توغرىسىدا“ قاتارلىق 60 نەچچە پارچە كىتاب يازغان. ئۇ ئارستوتېلنىڭ ”كاتېگورىيە“، ”مېتاڧزىكا“، ”ئىستلىسىتىكا“، ”پوېتىكا“ قاتارلىق ئەسەرلىرىگە شەرھ يازغان؛ پتولمىنىڭ ”ئالماگسىتا“، پارڧېرنىڭ ئىزاگوك قاتارلىق ئەسەرلىرىگە ئىزاھ يازغان.
ئۇ ھاياتىدا بىر پۈتۈن پەلسەپە سىستېمىسى ياراتقان بولۇپ، ئۇنىڭ پەلسەپىۋىي ئەسەرلىرى پەلسەپىنىڭ غول شاخچىلىرىنىڭ ھەممىسىگە دېگۈدەك تۇتىشدۇ. تەبىئەت پەلسەپىسى، تونۇشلوگىيە، ئىجتىمائىي پەلسەپە، پەن پەلسەپىسى، سىياسىي پەلسەپە قاتارلىق ساھەلەرنىڭ ھەممىسىگە چېتىلىدىغان تېمىلاردا قەلەم تەۋرەتكەن ۋە سىستېملىق ئەسەرلەرنى يېزىپ قالدۇرغان. بولۇپمۇ ئۇنىڭ ”ئىسپاتلانغان ۋە ئىسپاتلىنالايدىغان نەرسىلا ھەقىقەت بولۇپ، بۇنىڭدا لوگىكىلىق مۇھاكىمە مۇھىم رول ئوينايدۇ“ دېگەن قارىشى ئالاھىدە دىققەتكە سازاۋەر. ئۇنىڭ قارىشىچە :“ئەقلىي بىلىش تەپەككۇرنى قورال قىلىدىغان ئابستراكىتلاشتۇرۇش ۋە مۇھاكىمە قىلىش جەريانى؛ يەككىلەردىن ئومۇملۇقلارنى، ماھىيەتلەردىن ھەقىقەتلەرنى بىلىش ۋە ئىسپاتلاش جەريانىدىن ئىبارەت. پەلسەپە بىلەن دىن لوگىكا ئارقىلىق پەرقلەندۈرۈلىدۇ. لوگىكا ئوبيكېىتپ پاكتىقا يېقىنلىشىشتا ھەل قىلغۇچ رول ئوينايدۇ“. ئابدۈشۈكۈر مەمتىمىن روس ڧارابىشۇناس ن. رىشىرنىڭ سۆزىدىن نەقىل كەلتۈرۈپ مۇنداق يازىدۇ: “ ڧارابى ئارستوتېلدىن كېيىنكى لوگىكا تارىخىدىكى ئەڭ چوڭ نامايەندە، دەۋر بۆلگۈچ مۇتەخەسىس ئىدى“
مازغاپ بىلىم ۋە پەن داشقايناقلىقى ھۆكۈم سۈرگەن دەۋرىمىزدە بىزنى تاڭ قالدۇرىدىغان شۇنداق بىر ئىش بار. ئۇ بولسىمۇ ڧارابىنىڭ 10-ئەسىردىلا پەنلەرنى شۇ قەدەر ئىنچكە تۈرگە ئايرىپ چىققانلىقى ۋە ھەر قايسى ئىلىم ساھەلىرىدە رىسالىلەرنى يېزىپ قالدرۇغانلىقى.  ئۇ پەلسەپىنىڭ يېتەكچى ئورنىنى ئىنكار قىلمىغان ھالدا ھەر قايسى پەنلەرنىڭ مۇستەقىل ئوبيكتى ۋە قىممىتىنى مۇئەييەنلەشتۈرگەن؛ نەزەرىيىلىك پەنلەرنىڭ ھەر قايسى پەنلەر سىستېمسىدىكى نېگزلىك ئورنىنى تەكىتلىگەن؛ پەنلەرنىڭ بىر-بىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى ۋە ئىچىكى تارماقلىرى بويىچە تۈرگە ئايرىش پرىنسىپلىرى ۋە ئۇنىڭ ئۆزىگە خاس سخېمىسىنى ئوتتۇرىغا قويغان. ڧرابى  پەنلەرنى مۇنداق تىزغان: تىلشۇناسلىق پەنلىرى، شېئىرېيەت ئىلمى، لوگىكا، ئارڧېمتىكا، گىوئېمترىيە، ئوپتىكا، ئاسترونومىيە، مۇزىكا، ئۆلچەم ئىلمى، ئاددىي ڧىزىكا، مۇرەككەپ جىسىملار ڧىزىكىسى، خىمىيە، بىناكارلىق ئىلمى، كېمىسازلىق، تېىرقچىلىق تېخنكىسى، ھايۋاناتشۇناسلىق، تىبابەتچلىك، ئومۇمىي پەلسەپە، مېتودلوگيىلىك پەلسەپە، روھىيەت پەلسەپىسى، ئەخلاقشۇناسلىق، ھوقۇقشۇناسلىق، سىياسىي باشقۇرۇش ئىلمى قاتارلىقلار. ئۇ يەنە ئومۇمىي خەلق ئارىسىدا پەلسەپە ئۆگىنىشنىڭ ئىجتىمائىي كامالەت جەھەتتىكى ئەھميىتى ھەققىدىمۇ توختالغان. پۈتكۈل پەلسەپىۋي بىلىش تارىخىدا مەدەنىيەت تارىخدىكى ”ئەرەب مەدەنيىتى“ دەپ نام ئالغان ئالامشۇمۇل تارىخىي مەدەنىيەت تىپىنىڭ شەكىللىنشىگە كۆرۈنەرلىك تۆھپە قوشقان. ئەپسۇس، ڧارابىدىن كېيىن ئۇيغۇر ئىدىيە تارىخىدا ئانالىتىك تەپەككۇر ئەندزىسى ئۈزۈلۈپ دېداكتىلىق تەپەككۇر ۋە ئوبرازلىق تەپەككۇر ئەندىزىسى باش كۆتۈرگەن. ئىديە تارىخمىزدىكى بىر ئاقارتىش جاراھىتى ئەنە شۇنداق باشلانغا. بىز ئۇيغۇر ئىدىيە تارىخىدا ڧارابىدىن كېيىن ئۇيغۇر ئىدىيە تارىىخىدا  ئانالىتىك تەپەككۇر شەكلىنىڭ ئۈزۈلۈپ دىداكتىكىلىق تەپەككۇرنىڭ قانداق باش كۆتۈرگەنلىكىنى چۈشىنىش ئۈچۈن  تۆۋەندىكى دېداكتىلىق ئەسەرلەرنىڭ  تىزىملىكىگە  قاراپ ئۆتەيلى .
يۈسۈپ خاس ھاجىپ: ”قۇتادغۇ بىلىگ“ (دېداكتلىق داستان)
مەسىلەن: ئەگەر ياخشى بولماق تىلەسەڭ ئۆزۈڭ،
يۈرگىن، ياخشىلىق قىلغىن، قوي ئۆزگە سۆزۈڭ. (227-بېيت)
تىلىسەڭ يۈكسەكلىك بىل خەلقى ئۇلۇغ،
ئۆزۈڭدە توغرۇلۇق يولىن تۇت ئوچۇق. (1293-بېېيت)
ئەھىمەد يۈكنەكى : ”ئەتەبەتۇل ھەققايىق“ (دېداكتلىق داستان)
مەسىلەن، تىلىڭ بېكتە تۇتقۇل تىشىڭ توشمىسۇن،
قانى چىقاسا بېكتە تېشىڭنى سىيۇر.
(تىلىڭنى يىغىپ تۇت، چىشىڭ سۇنمىسۇن،
ئەگەر يىغىقتىن چىقسا چىشڭىنى سۇندۇرار.
مۇھەممەت سىدىق رەشىدىي: قابۇسنامە (دېداكتىلىق ئەسەر، 19-ئەسىردە ئۇيغۇر تىلىغا تەرجىمە قىلىنغان)
مەسىلەن، ئەي ئوغۇل، سۆز سۆزلىگىن ۋە لېكىن يالغان سۆزلىمىگىن. ئۆزۈڭنى يالغانچلىق بىلەن مەشھۇر قىلما. راست سۆزلۈك ۋە راستچىلللىق بىلەن شۆھرەتلەن. ناۋادا زۆرۈرىيەتتىن يالغان ئېيتىپ سالساڭمۇ، باشقىلار قوبۇل قىلۋالىدۇ. شۇڭا ئىمكان بار راست سۆزلىگىن (قابۇسنامە، 45-بەت)
ئابدۇللا خاراباتى: كۇللىيات مەسنەۋىي خاراباتى(دېداكتلىق داستان)
ئەي بۇرادەر، بۇ جاھان زىندان ساڭا،
بولماغىل زىنھار شاد، خەندان ئاڭا.
ھەممىسى بىر-بىرىنىڭ قەستىدۇر،
تىنچ زەھەر ئالۇد ھەم دەستەدۇر. (ئۇيغۇر پەلسەپە تارىخى، 295-بەت)
ئابدۇقادىر داموللا : ئاقادىي زۆرۈرىيە (دېداكتلىق مۇھاكىمە)
مەسىلەن،
ئىززەت-ئابروي، قۇۋۋەت نېمە بىلەن بولىدۇ؟
–ئىلىم-مەرىپەت، ئىتتپاقلىق بىلەن بولىدۇ(”ئاقادىي زۆرۈرىيە“ دىن)
تەپەككۇر گۈلشەنى( دېداكىتكلىق نەسىەتلەر توپلىمى، ئابدۇۋالى خەلپەت نەشىرگە تەييارلىغان)
ئەلۋەتتە، ئانالىتىك تەپەككۇر ئەندىزىسىنىڭ ئۇيغۇرلاردا قانداق ئۈزۈلۈپ قالغانلىقى ھەققىدىكى مۇھاكىمە ھەرگىز شەرق تەپەككۇر تارىىخىدا ئالاھىدە بىر ھادىسە ھېسابلىنىدىغان دېداكتلىق تەپەككۇرنىڭ ۋە دېداكتىكىچە ئەسەرلەرنىڭ قىممىتىنى يوققا چىقارمايدۇ. ئۇيغۇر ئدىيە تارىىخدىكى دېداكتلىق ئەسەرلەر شۇ زامان روھىدىن ۋە پىكىر ئەنئەنسىدىن دېرەك بېرىدىغان قىممەتلىك يادىكارلىقلاردۇر. ئەمما،  بىز يەنە شۇنىمۇ سەگەكلىك بىلەن كۆرۈشىمىز كېرەككى، دېداكتلىق تەپەككۇر بىر مىللەت تەپەككۇرىنىڭ ھەممە شەكلىگە ۋەكىللىك قىلالمايدۇ ۋە مۇرەككەپ، چېگىش شەيئىلەرنى چۈشىنشىمىزگە ياردەم بېرەلمەيدۇ.  ئۇيغۇر ئىدىيە تارىخىدا ئانالىتىك تەپەككۇر ئەندىزىسىنىڭ ئۈزۈلۈپ دېداكتلىق تەپەككۇر ئەندىزىسىنىڭ باش كۆتۈرۈشى  ئىلگرىلەپ  دىقەت قىلشىمىزغا ۋە تەتقىقات قىلشىمىزغا ئەرزىيدىغان تېمىدۇر.
   قېلىپلاشقان تەپەككۇر ئەندىزىسىگە سوئال قويۇش ۋە گۇمانلىنىش ئاڭ تەرەقققياتى ۋە تونۇشلوگىيىلىك بۆسۈشتىكى مۇھىم قەدەم.   چىكاگو ئۇنىۋېرستىېتنىڭ سابىق پروڧېسوورى توماس كۇن، 20-ئەسىر پەن پەلسەپىسىدىكى ئابىدە خاراكېترلىك ئەسىرى ”ئىلىم ئىنقىلابىنىڭ قۇرۇلمىسى“ دە مۇنداق يازىدۇ ”ئەندىزە دېگىنىمىز مەسىلە ھەل قىلىش ئۈچۈن پەيدا بولغان، ئىلىم ئەھلىلىرى تەرىپىدىن ئورتاق قوبۇل قىلىنغان قىممەت قارىشى، چۈشەنچە ۋە تونۇشلاردۇر. ھەل قىلىنمىغان مەسىلىلەر كونا ئەندىزە رامكىسى دائىرىسىدە جۇغلىنىپ يېڭى پىكىر يول تېپىلمىغاندا ۋە كونا ئەندىزىنىڭ ئورنىنى يېڭى ئەندىزە ئىگىلىگەندە ئاڭ تەرەققىياتى يۈز بېرىدۇ“.   مىچېل ڧۇكاۋنىڭ ئۇستازى، 20-ئەسىر پەن پەلسەپسىدىكى يەنە بىر بۈيۈك نامايەندە گاستون باچېلارد ”ئىلمىي بۆسۈش“ ناملىق كىتابىدا مۇنداق يازىدۇ: “ ئاڭ تەرەققىياتى ھەرگىزمۇ جۇغلانما تونۇشلارنىڭ نەتىجىسدە بارلىققا كەلمەيدۇ؛ بەلكى كونا تونۇشلاردىن، ئۆزىمىز يېپشقان بىلىملەردىن ۋاز كېچىش ئارقىلىق بارلىققا كېلىدۇ. چوڭقۇر يىلتىز تارتقان كونا تونۇشلارنى رەت قىلىش ئىنتايىن مۇھىم؛ مۇقىملىشىپ قالغان ئەقىل مودىللىرى ئاڭ تەرەققىياتىغا توسقۇنلۇق قىلىدۇ.“ بۈگۈنكى زاماندا دېداكتلىق تەپەككۇر ۋە ئوبرازلىق تەپەككۇر شەكلى چۈشەندۈرۈپ بېرەلمەيدىغان نۇرغۇن چېگىش مەسلىلەر بار. بۇ مەسىلىلەرنى چۈشىنشىمىزدە ۋە ھەل قىلىش لايېھەسى تېپشىمىزدا دېداكتلىق تەپەككۇر ياردەم بېرەلمەيدۇ. بۇنىڭ ئۈچۈن بىز ڧارابىدىن كېيىن ئۈزۈلۈپ قالغان ئانالىتىك تەپەككۇر رىلىسىنى قايتىدىن ئۇلىشىمىز لازىم.     ئابدۈشۈكۈر مەمىتىمىن ڧارابىنىڭ تەرەققىيات قارىشى ھەققىدە مۇنداق يازىدۇ(138): ”ئاددىيلىقتىن مۇرەككەپلىككە، تۆۋەندىن يۇقىرىغا، كامالەتكە قاراپ يۈزلەنگەن ھەرىكەت تەرەقققىيات ھېسابلىناتتى. ئۇ تەرەققىيات جەريانىنى ئۆزگىرىش دەپ قارىغان. ئۇ كېيىنكى تەرەققىيات باسقۇچىدا ئالدىنقى تەرەققىيات باسقۇچىنىڭ نەتىجىلىرى ساقلانغان ۋە شۇ بويىچە داۋاملىق ئىلگرىلەيدىغان تەرەققىياتنى تاكاممۇلىنشقا يۈزلەنگەن ھەرىكەت دەپ چۈشىنەتتى. ئۇيغۇر ئىدىيە تارىخىدا ڧارابى دەۋرىدىكى پىكرىي تەرەققىيات باسقۇچىنىڭ مەھسۇلى بولمىش ئانالىتىك تەپەككۇر ئەندزىسى ئۈزۈلۈپ قالغان؛ مۇنداقچە قىلىپ ئېيتقاندا ئالدىنقى پىكىر باسقۇچىدىكى تەرەقىيات ئەندزىسى ساقلاپ قېلىنغان. بۇ ھال ئادەمنى ھەقىقەتەن ئەپسۇسلاندۇرىدۇ.
بىز ئۇيغۇر مەدەنيىتىنىڭ نامايەندىىلرى توغرۇلۇق توختالغاندا ھەمىشە دېگۈدەك كوللكېتىپ ئەقىل-پاراسەتنى بەكرەك تەكىتلەيمىز ھەم مەدھىيلەيمىز. ئەمما، بىز يەنە شۇنىمۇ چۈشىنىشىمىز كېرەككى، ھەر قانداق مىللەت ئىدىيە تارخىدا كوللكېتىپ ئەقىل پاراسەت بىلەن تەڭ پەيدا بولىدىغان ۋە كوللكېتپ ئاڭسزلىق شەكلىدە ئىپادە بولىدىغان ئەخلەت تونۇشلار ھەم تەپەككۇر ئەخلەتلىرى بولىدۇ. شۇلارنى بايقىماي، ئاغدۇرماي، تۈزەتمەي تۇرۇپ ئاڭ تەرەققىياتى پەيدا بولمايدۇ. ئەخلەتلەرگە دىئاگنوز قويۇلمىسا ياكى تازىلانمىسا ئاقارتىش جاراھىتى يۈز بېرىدۇ. ئاقارتىش جاراھىتىنىڭ ئاغرىقىنى خاتا كەتكەن تونۇشلىرىمىزنى  بايقاش، تۈزىتىش ۋە ئۆزگەرتىش ئارقىلىق ئەملەش مۇمكىن. ئۇيغۇرلاردا دېداكتلىق تەپەككۇر ئەندىزىسى نۇرغۇن ئېسىل مەدەننيەت يادىكارلىقلىرىنى مىراس قالدۇرۇش بىلەن تەڭ يەنە ئاقارتىش جاراھىتى پەيدا قىلدى. ئۇ بولسىمۇ ئانالىتىك تەپەككۇر شەكلىنىڭ بارلىقىنى بىلمەسلىك ياكى ئۇنىڭغا سەل قاراش. بۇ خىل مايلىقنىڭ نەتجىسىدە ئاددىي ئەقىلگە بەنت بولۇش. ئالجىرىيە پەيلاسوپى مالىك نەبى ئۆزىنىڭ ”گۈللىنىش شەرتلىرى“، ”مەدەنىيەت كىرزىسلىرى“ ناملىق ئەسەرلىرىدە مۇسۇلمانلارنىڭ كېيىنكى ئەسىرلەردە كېيىن قالغانلىقىنى چۈشەندۈرۈپ مۇنداق يازىدۇ: ”مۇسۇلمانلار ئاددىي ئەقىلگە بەنت بولغانلىقى ۋە مۇرەككەپ ھادىسلەرنى ئاددىي ئەقىل رامكىسىدا چۈشىنشىكە ئۇرۇنغانلىقى ئۈچۈن كېيىن قالدى. ئاددىي ئەقىل رامكىسى ئاۋامنىڭ پىكىر يولىنى تۇمانلاشتۇرغاندا مەدەنىيەت كىرزىسى يۈز بېرىدۇ“. مەلۇم مەنىدىن ئېيتقاندا، ئۇيغۇرلاردا ئانالىتىك تەپەككۇرنىڭ ئۈزۈلۈپ دېداكتلىق تەپەككۇرنىڭ باش كۆتۈرۈشى بىزنى ئاددىي ئەقىل رامكسىىغا كۆندۈرۈشتە رول ئوينىغان. ئەمما، بۇ دېگەنلىك، شەرقققە خاس ئالاھىدە ئىديە ھادىسىسى بولغان دېكاتىكىلىق تەپەككۇر يالغۇز ئۇيغۇرلارغىلا خاس ھادىسىە ئەمەس. مۇسۇلمانلار ئانالىتىك تەپەككۇرغا كۈچلۈك ئەھمىيەت بېرىدىغان پەلسەپە گۈللىنشى دەۋرىدە تېز سۈرئەتتە كۈچەيگەن بولسا، 12-ئەسىردە غەززالىنىڭ پەلسەپىگە ھۇجۇم قلىشىدىن كېيىن ئوميۈزلۈل ئاددىي ئەقىل رامكسىغا پاتتى ۋە مۇرەككەپ، چېگىش ھادىسلەرنى ئاددىي ئەقىل رامكسىدا چۈشەندۈرۈشكە تىرىشتى. غەرب بولسا ئاقارتىش دەۋرىدىكى دىنغا قىلىنىغان ھۇجۇمدىن كېيىن ئەقىل ئاشقۇنلۇقىغا يول قويدى. بۇنىڭ روھىي جاراھەتلىرى ھازىر تازا كۈچىنى كۆرستىۋاتىدۇ. شەرق-غەرپ ئىدىيە تارىىخدىكى بۇ خىل تونۇش ئاغمچىلىقى بىزگە مۇنداق ساۋاقنى ھېس قىلدۇرىدۇ. دىني تونۇش ئىلىمگە دىماغ قاققاندا، ئىلىم ئىگىلىرى دىننىڭ رولىنى پۈتۈنلەي يوققا چىقارغاندا تونۇش ئاشقۇنلۇقى يۈز بېرىدۇ. يەككە ھالدا ياكى دىننىڭ رولى ياكى ئەقىلنىڭ رولى كۆككە كۆتۈرۈلگەندە، بىز چۈشەنچە پاتقىقىغا پېتىۋاتقان بولىمىز.
ھازىرقى شەرھسىز، لايېەسىز قېلۋاۋاتقان نۇرغۇن كىرزسىلىرىمىز بىزگە شۇنى ئۇقتۇرۇۋاتىدۇكى، ئەمەلىيەتتە ئاددىي ئەقىلگە بەنت بولۇش بىزنى ئاشقۇن تونۇشلارغا باشلاپ  روھىمىزدا كوللكېتىپ ئاڭسزلىققا ئايلىنىپ كەتكەن چۆكمىلەرنى پەيدا قىلىدۇ. ئاددىي ئەقىلنىڭ ياردىمىدە بىز ئېرشىكەن ۋە چىڭڭىدە يېپشىقان تونۇش ھەقىقەت بولۇشى ناتايىن. ئۇ بەلكىم بىز بالدۇرراق ئۇچراشقان ياكى بىزگە جەلپىكار تۇيۇلغان تونۇش بولۇشى مۇمكىن. ئاددىي ئەقىل ۋە خۇشياقىدىغان تەپەككۇر شەكلى پىكىر يولىمىزدىكى سەۋەنلىكلەرنى كۆزىمىزگە كۆرمەس قىلىىپ بىزنى كوللكېتىپ ئۆزمەپتۇنلۇققا باشلىماقتا. بىر مىللەت كوللكېتىپ ئۆزمەپتۇنلۇققا بەنت بولغاندا ۋە خۇشياقىدىغان تەپەككۇر ۋە  ئاددىي ئەقىل رامكىسى  بىلەن  مۇرەككەپ شەيئىلەرگە، چېگىش ھادىسلەرگە، توقۇناق كىرزىسلەرگە ۋە ئېچىنشلىق قىسمەتلەرگە مۇئامىلە قىلغاندا، ئۇنىڭ  مەدەنىيىتى كىرسىزكە يول تۇتىدۇ. شۇڭا بىز ئاددىي ئەقىل رامكىسى بىلەن خوشلىشىپ شەيئىلەرنىڭ سەۋەب-نەتىجە مۇانسىۋېتى ھەققىدە چوڭقۇر ئويلنىشقا يېتەكلەيدىغان ئانالىتىك تەپەككۇر شەكلىگە كۆنۈشىمىز لازىم.

ئىزاھلار
[1] ئابدۈشۈكۈر مۇھەممەدئىمىن: ”ئۇيغۇر پەلسەپە تارىخى“، شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى، 1997-يىل 142- بەت.
[2] مالىك نەبى 20-ئەسىر ئسىلام پەلسەپىسى تارىخىدا مۇھىم ئورۇن تۇتىدىغان مۇھىم مۇتەپپەككۇر. ياش ۋاقتىدا ڧرانىسيىدە ئوقۇغان، ئالجىرىيە مۇستەقىل بولغاندىن كېيىن بۇ دۆلەتنىڭ مائارىپ مىنستىرى بولغان. 20-ئەسىر ئسىلام پەلسەپىسىدە  مەدەنىيەت كىرزىسى ۋە  گۈللىنىش شەرتلىرى ھەققىدىكى يازمىلىرى بىلەن داڭلىق. ئۇ مۇسۇلمانلارنىڭ كېيىنكى ئەسىرلەردە ئارقىدا قېلشىنى ئۇلارنىڭ ئاددىي ئەقىلگە بەنت بولغانلىقىغا باغلاپ چۈشەندۈرىدۇ. ئاساسلىق ئەسەرلىرىدىن ”گۈللىنىش شەرتلىرى“، ”مەدەنىيەت كىرزىسى“ قاتارلىقلار بار. بۇ نەقىل   دىن ئېلىندى.
[3] كارل پوپپېر -20-ئەسىر پەلسەپىىسدە مۇھىم ئورۇن تۇتىدىغان بۈيۈك پەيلاسوپ، پەن پەلسەپىسى ۋە ئاڭ تەرەققىياتى ھەققىدىكى پەلسەپىۋي يازملىرى بىلەن داڭق چىقارغان. 1901-يىل ۋېنگىرىيدە تۇغۇلغان. ھاياتىنىڭ ئاخىرقى مەزگىللىرىدە كامبىرىج ئۇنىۋېرستىتىداپروڧېسسورلۇق بىلەن شۇغۇللانغان. ئاساسلىق ئەسەرلىرىدىن  ”ئەركىن جەمئىيەت ۋە ئۇنىڭ دۈشمەنلىرى“، ”ئىجتىمائىي ئىنژېنېرلىق“، ”ماركىسقا تەنقىد “ قاتارلىقلار بار. بۇ نەقىل دەۋد مۇللېر تەرىپىدىن تەھرىرلىنىپ  پرىنستون ئۇنىۋېرسىتېىدىن 1985-يىل نەشىر قىلىنغان ”كارل پوپپېرنىڭ ئاساسلىق ئەسەرلىرى“(ئىنگلىزچە) ناملىق كىتابنىڭ 9 -بېتىدىن ئېلىندى.
[4]داۋېد كۇپپېر: ”دۇنيا پەلسەپىلىرى تارىخى“(ئېنگلىزچە)، بلەكۋېل نەشرىياتى، 2003-يىل نەشرى، 109-بەت.
[5] تېئوردور ئادورنو- گرمانىيىلىك مەشھۇر جەمئىيەت نەزەريىچىسى، ڧرانكڧورتچىلار پىكىر ئېقىمىنىڭ مەشھۇر ۋەكىلى. ئاساسلىق ئەسەرلىرىدىن ”ئاقارتىش دىئالېكتىكىسى“، ”ھاكىمۇتلەق خاراكېتىر“، ”تارتىملوگىيە (ئىستېتىكا) نەزەريىسى“ قاتارلىقلار بار. بۇ نەقىل ئەنگلىيە بلەكۋېل نەشرىياتى تەرىپىدىن 2009-يىل نەشىر قىلغان ”غەرب پەلسەپە لۇغىتى“ نىڭ 14 –بېتىدىن ئېلىندى.
[6] مەجىد پەخرى، ”ڧارابىنىڭ ھاياتى، ئەسەرلىرى ۋە تەسىرى“(ئېنگلىزچە)، ئەنگلىيە ۋانۋورد نەشرىياتى، 2002-يىل، 1-بەت.
[7] ”كامبىرىج پەلسەپە لۇغىتى“، كامبىرىج ئۇنىۋېرستىېتى نەشرىياتى، 2001-يىل، ئىككىنچى نەشرى، 20-بەت.
[8] ئابدۈشۈكۈر مۇھەممەدئىمىن: ”ئۇيغۇر پەلسەپە تارىخى“، شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى، 1997-يىل نەشرى، 142-بەت.
[9]، [10] يۈسۈپ خاس ھاجىپ: ”قۇتادغۇبىلىگ“، مىللەتلەر نەشرىياتى، 1983-يىل 1-نەشىرى، 87-، 307 – بەتلەر.
[11] ئەخمەد بىننى مەخمۇت يۆكنەكى: ”ئەتەبەتۇل ھەققايىق“(خەمىت تۆمۈر، تۇرسۇن ئايۇپ تەرجىمىسى)، مىللەتلەر نەشرىياتى، 1988-يىل نەشرى، 24-بەت.
[12] مۇھەممەد سىدىق رەشىدىي: قابوسنامە(ئابلىمىت ئەھەد بۆگۈ نەشىرگە تەييارلىغان).  شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى، 2005-يىل، 45-بەت.
[13] ئابدۈشۈكۈر مۇھەممەدئىمىن: ”ئۇيغۇر پەلسەپە تارىخى“، شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى، 1997-يىل نەشرى، 295-بەت
[14] ئابدۇقادىر ئابدۇۋارىس: ”ئەدەب ئاچقۇچى“، شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى، 2002-يىل نەشرى، 4-، 5-بەتلەر.
[15] ”كامبىرىج پەلسەپە لۇغىتى“(ئېنگلىزچە)، كامبىرىج ئۇنىۋېرستىېتى نەشرىياتى، 2001-يىل، ئىككىنچى نەشرى، 20-بەت.
[16] توماس كۇن: ”ئىلىم ئىنقلابىنىڭ قۇرۇلمىسى“(خەنزۇچە)، بېيجىڭ ئۇنىۋېرستىېتى نەشرىياتى،  2003-يىل خەنزۇچە نەشرى، 157-بەت
[17] جون لېچى، ”بۈگۈنكى زاماندىكى 50 مۇھىم مۇتەپپەككۇر:  قۇرۇلمىچلىقتىن كېيىنكى مودىرنىزمغىچە“(ئېنگلىزچە)،  روئۇتلېج نەشرىياتى، 1994-يىل نەشرى، 3-بەت

جاۋاب يېزىش