Deprecated: Function create_function() is deprecated in /customers/6/1/7/uyghur.kim/httpd.www/wp-includes/pomo/translations.php on line 208 Eslimige aylanghan weten » Azat Uyghur Munbiri

TARIHI EMINIYE – HISTORY OF PEACE
HUNLARNING QISQICHE TARIHI
SHERQIY TURKISTAN TARIHI
QESHQERNING YEQINQI WE HAZIRQI ZAMAN MAARIP TARIXI
Tengri qamchisi Atilla
1933-1937 - yilliridiki weqeler
1944 - yilidiki weqeler
Ottura Asiya Tarixi Tézisliri
Seidiye xanliqi heqqide qisqiche bayan
Sopaxun Sawurof Heqqide Stalingha yollanghan xet
Sun jungsen we Ilixan Töre
Uyghurlarning Mongghul impiriyiside oynighan roli.
Uyghurlar Sherqte we Gherbte
Qedinqi Merkizi Asiya
Uyghur Kilassik Edebiyat Tarixi
Uyghur Maarip Tarixi
Tarixtin Qisqiche Bayanlar
Hoten Qozghulingi Heqqide
Uyghurlar - Turghun Almas
«Tarixiy reshidiy» heqqide
Ili sultani obul elaning chet eldiki tutqunluq hayatigha da'ir muhim üch höjjet
Qaraxanilar we Idiqut xanliqi heqqide
9 - 12 - Esirlerdiki Uyghur Döletliri
8-10- Esirlerdiki Gherbiy Yurt heqqide tetqiqat
Qedimqi Merkizi Asiya
Jenubiy Shinjyang Uyghur xiristiyan uyushmisi
Kazaklar Aqsuda
Alte Sheher Mektupliri
Yerken xanliqi tarixidin omumiy bayan
Ürümchi Söhbitidin kéyin
Seidiye xanliqigha dair matériyallar
Qaraxanilarning Dölet Teshkilati
Orxun Uyghur xanliqining qisqiche Tarixi
Farabi we uning Pelsepe sistémisi
Choqan welixanow we Uyghurlar heqqide
Uyghur kilassik Edebiyat tarixi
Xoten qozghilingi Heqqide
Millitars Shing dewridiki eslime
Bughraxanlar tezkirisi
1933 - 1937 - yilliridiki weqeler
6 - déwiziye
1944 - yilidiki paaliyet
Shinjyang Tarix Matériyalliri 1- 50
Uyghurlarning shekillinish jeryani
Balasaghunning Orni
Milliy Armiyining qisim qurulmisi
Orxundin Jewherler 1 - 2
Altay neshriyati
  • 1
  • 2
  • 3
  • 4
  • 5
  • 6

!Barliqimiz Bedel Bolsun Weten Üchün

.Sehipimizdiki Barliq Eserler Heqsiz. Xalighanche Chüshürüp Paydilansingiz Bolidu

Eslimige aylanghan weten

Abduweli ayup

«Uyghurluq musapemdiki amérika»ning dawami

U wetenge qaytimen dédi. Bu gep men amérikigha kélip uzaq ötmey déyilishke bashlighan bolghach anche iren qilmidim. Télfonumgha ismini sürgün dep kirgüziwalghan édim. Her qétim shu isim télifonumning ikranida peyda bolghan haman qiliwatqan ishlirimni qoyup obdanraq jaylishiwalattim. On bir yildin béri wetinini körmigen, yat elde sersanliq, musapirliq külpetliridin bashqa tüzükrek eslimisimu bolmighan bu dostum bilen paranglishishni yaqturattim.
Men uning bilen lenjuda ishlewatqan chaghlirimda torda tonushup qalghanidim. Uchaghda türkiyede édi. Türkiyige bardim, emma palaketlikimdin waqtimni yaxshi orunlashturalmay körüshelmidim. Qayta körüshüshni niyet qilghinimda uning amérikigha köchüp ketkenliki élxette melum boldi. Méning amérikigha oqushqa baridighan bolghinimni dostlar ichide eng burun uqqinimu we eng hayajanlinip mubarekliginimu shu sürgün édi.
Bu qétim uning wetenge qaytish qarari keskindek qilatti. Özi turushluq sheherdiki elchighanigha wizigha iltimas qilghaniken amérika puqrasi bolushtin ilgirki pasportini ewetip bérishni telep qiliptu. Elchixana tor béti élan qilghan wiza iltimas qilish telepliri ichide undaq mezmun yoqken. U amérika puqrasi bolghanda burunqi qongur pasportni tashliwetkeniken. Men bundaq qanunsiz telep üstidin sotqa erz qilish teklipini berdim, chünki amérika puqraliri üchün telep qilinmaydighan hem telep qilinishi imkansiz bolghan bu shertke amérika pasportigha érishken bu uyghurmu boysunmasliqi, amérikining munasiwetlik qanunliri boyiche özini qoghdishi kérek édi. Emma u yenila junggoche usulni tallidi. Bir béyjingliqqa yol méngip on besh künlük wiza aldi.
Minnetdarliq bayrimigha bir qanche kün qalghanda amérikigha kelgendin buyanqi eng söyümlük sowgha –toqquz nan eplik qachilanghan bir xalta tapshuriwaldim. Sürgün xaltining üstige méning we özining ismini uyghurche qoshup yézip qoyghanidi. Nan we uyghurche xet manga bir qanche künlük hayajan ata qildi, xaltini her achqanda nanlargha toymay qarayttim, nanlar manga qarap tatliq jilmiyatti. Uyghurning söyümlük chéhrini séghindurup turghan nanlar lezzetlik édi. Musapirliq jezirisige qoghlanghan, ghéripliq chölliride éziqqan sersan üchün nanning hidi, temi köchmes eslime, öchmes lezzet édi. 92-Yildin bashlap hayatim sersanliqta ötüptu. Her qétim seperge yol alghinimda qelbimde xiyal qolumda nan, xuddi yürikim éqip kétiwatqandek tuyghuda bolattim. Tetil toshushqa az qalghan künlerde anam bughday öng yüzlirini özi yaqqan nanlardek qizartip tonur béshida künni kech qilatti. Béyjingdiki musapir künlerde nandek méhirlik yüzlerning séghinchi xiyallirimdekla hemrayim édi. Nanlirim qaqshal rohimgha quwwet, solashqan irademge medet bolatti.
Manga nandek halal, pakize we quwwetlik mihri bilen medetkar bolup kéliwatqan, amérikidiki zérikishlik qurghaq künlerge hayajan qoshqan sürgünge télifon qildim. Wetendin qaytip keptu. Artuq gep qilishni xalimidimu bilmidim, wetenge bérishtin burunqi qizghinliqidin esermu yoq édi. Weten heqqide kochilap sorashlirimda qisqila jawap berdi, xuddi télifonnni birsi anglawatqandek xuduksirep. Wetendiki kechürmishlirimni féyis buk dep atilidighan alaqe torigha yéziwatqanmish. Torni échip söyündüm. U men oylighandek wetende körgen, anglighan we his qilghanlirigha resimlerni qisturup töwendikiche bayan qiliptu.

1.Béyjingdin köngülsiz uchtum
«Béyjingda eng zérikkinim qistilish boldi. Aptobus, métro we kocha-bazarlarda ademning köplikidin béshim qaydi. Hemme yerde köz közge, beden bedenge, tiniq tiniqqa urulup turatti. Bundaq chaghlarda xaliraq birer jayda, bir qanche minut ademsiz turiwilishmu ajayip tépilghusiz amet sanilidiken. Yette sa’et turdum béyjingda, emma yetmish yilliq harghinliq yetkendek halimdin kettim. Yüklirimni yollimaqchi bolup tartquzsam normidin éship kétiptu. Qandaq qilarmen dep ghem qilip tursam men bilen teng démetlik bir uyghur öchiretke tizildi. Qolida bir kichik seper somkisila bar édi. Shunche köp natonush kishiler arisida bu uyghur közümge tughqandekla körünüp ketti. Ehwalni chüshendürdüm, maqul körmidi. Somkamdin hökümetke qarshi birer nerse chéqip qélishtin ensireydiken. Mushundaq tengqisliqta tursam bir oqughuchi chiray xenzu qiz yardem qildi. Men bu qizning uyghur bolup qilishini bekmu arzu qilattim. On nechche yilliq musapirliqtin, judaliqtin kéyin bir uyghurdin mushunchilik bolsimu qérindashliq mihrini his qilalighan bolsamchu kashki…»
Sürgünning tesiratliri resim kirishtürülüp jelipkar yézilghan édi. Uning béyjingdiki köngülsiz kechürmishliridin epsuslandim. Musapir bolmighanlar bilmeydu, belkim qulaqliri anglighandu, emma yürekliri bilen his qilip baqmighanlar wetensizlikte,chöldiki qamghaqtek yiltizsiz hayatta séghinishning zarqip kün sanashlarning qandaq bolidighanliqini tesewwur qilalmaydu. Wetende uyghurning künliri tughqanlarning toyliri, tonushlarning méhmandarchiliqi, kelgenlerni kütmek we ketkenlerni uzatmaq bilen tuydurmay ötüp kétidu. Wetendikiler üchün kochida tillap ketkini yaki sheherde soqup qachqini emet yaki semet, emma cheksiz hijran azabini yüdüp wetenge qaytqan musapir üchün u da’im séghinipla turidighan uyghur. U quchaqlighili bolidighan, ésilip yighlighili bolidighan, yölinip tik yashighili bolidighan wetendur. Sürgünning telipini ret qilish héliqi uyghur üchün intayin normal bir ish, emma uyghurning qoynigha yillap telpüngen sürgünge untulghusiz zerbe édi. Néme üchün héliqi xenzu qizning «batur»liqi uyghurda yoq? Chünki sürgünning somkisidin hökümetke qarshi birer nerse chiqip qélishidin ensiresh uyghurgha xas kechürmishining netijisi. Yanliri toxtimay axturilidighan, dostliri, tonushliri mushundaq tayini yoq sewebler bilen tutulup kétidighan uyghurda ashundaq qorqunchaqliq bolidu. Her yerde, her qandaq kishige ishench bilen baqalaydighan, kochida, bikette we türlük sorunlarda tekshürülüsh, teqip qilinish obiktigha aylinip qalmighan kishiler topi ashundaq batur bolidu.
Özgerseng deymen. Men söyüp yazghanlirimni hayattin mene izdigen, yaman adetlerge, xata pozitsiyege, natoghra tepekkurgha qul bolushni ret qilghan, muweppeqiyettin waz kechmeydighan barliq qedirdanlirimgha söyünüp hediye qilimen. Közliginim ortaq xushalliq, küyliginim özgirish marshi, ümid marshidur.

 

 

ئەسلىمىگە ئايلانغان ۋەتەن

ئابدۇۋەلى ئايۇپ

«ئۇيغۇرلۇق مۇساپەمدىكى ئامېرىكا»نىڭ داۋامى

   ئۇ ۋەتەنگە قايتىمەن دېدى. بۇ گەپ مەن ئامېرىكىغا كېلىپ ئۇزاق ئۆتمەي دېيىلىشكە باشلىغان بولغاچ ئانچە ئىرەن قىلمىدىم. تېلفونۇمغا ئىسمىنى سۈرگۈن دەپ كىرگۈزىۋالغان ئېدىم. ھەر قېتىم شۇ ئىسىم تېلىفونۇمنىڭ ئىكرانىدا پەيدا بولغان ھامان قىلىۋاتقان ئىشلىرىمنى قويۇپ ئوبدانراق جايلىشىۋالاتتىم. ئون بىر يىلدىن بېرى ۋەتىنىنى كۆرمىگەن، يات ئەلدە سەرسانلىق، مۇساپىرلىق كۈلپەتلىرىدىن باشقا تۈزۈكرەك ئەسلىمىسىمۇ بولمىغان بۇ دوستۇم بىلەن پاراڭلىشىشنى ياقتۇراتتىم.
   مەن ئۇنىڭ بىلەن لەنجۇدا ئىشلەۋاتقان چاغلىرىمدا توردا تونۇشۇپ قالغانىدىم. ئۇچاغدا تۈركىيەدە ئېدى. تۈركىيىگە باردىم، ئەمما پالاكەتلىكىمدىن ۋاقتىمنى ياخشى ئورۇنلاشتۇرالماي كۆرۈشەلمىدىم. قايتا كۆرۈشۈشنى نىيەت قىلغىنىمدا ئۇنىڭ ئامېرىكىغا كۆچۈپ كەتكەنلىكى ئېلخەتتە مەلۇم بولدى. مېنىڭ ئامېرىكىغا ئوقۇشقا بارىدىغان بولغىنىمنى دوستلار ئىچىدە ئەڭ بۇرۇن ئۇققىنىمۇ ۋە ئەڭ ھاياجانلىنىپ مۇبارەكلىگىنىمۇ شۇ سۈرگۈن ئېدى.
بۇ قېتىم ئۇنىڭ ۋەتەنگە قايتىش قارارى كەسكىندەك قىلاتتى. ئۆزى تۇرۇشلۇق شەھەردىكى ئەلچىغانىغا ۋىزىغا ئىلتىماس قىلغانىكەن ئامېرىكا پۇقراسى بولۇشتىن ئىلگىركى پاسپورتىنى ئەۋەتىپ بېرىشنى تەلەپ قىلىپتۇ. ئەلچىخانا تور بېتى ئېلان قىلغان ۋىزا ئىلتىماس قىلىش تەلەپلىرى ئىچىدە ئۇنداق مەزمۇن يوقكەن. ئۇ ئامېرىكا پۇقراسى بولغاندا بۇرۇنقى قوڭۇر پاسپورتنى تاشلىۋەتكەنىكەن. مەن بۇنداق قانۇنسىز تەلەپ ئۈستىدىن سوتقا ئەرز قىلىش تەكلىپىنى بەردىم، چۈنكى ئامېرىكا پۇقرالىرى ئۈچۈن تەلەپ قىلىنمايدىغان ھەم تەلەپ قىلىنىشى ئىمكانسىز بولغان بۇ شەرتكە ئامېرىكا پاسپورتىغا ئېرىشكەن بۇ ئۇيغۇرمۇ بويسۇنماسلىقى، ئامېرىكىنىڭ مۇناسىۋەتلىك قانۇنلىرى بويىچە ئۆزىنى قوغدىشى كېرەك ئېدى. ئەمما ئۇ يەنىلا جۇڭگوچە ئۇسۇلنى تاللىدى. بىر بېيجىڭلىققا يول مېڭىپ ئون بەش كۈنلۈك ۋىزا ئالدى.
   مىننەتدارلىق بايرىمىغا بىر قانچە كۈن قالغاندا ئامېرىكىغا كەلگەندىن بۇيانقى ئەڭ سۆيۈملۈك سوۋغا –توققۇز نان ئەپلىك قاچىلانغان بىر خالتا تاپشۇرىۋالدىم. سۈرگۈن خالتىنىڭ ئۈستىگە مېنىڭ ۋە ئۆزىنىڭ ئىسمىنى ئۇيغۇرچە قوشۇپ يېزىپ قويغانىدى. نان ۋە ئۇيغۇرچە خەت ماڭا بىر قانچە كۈنلۈك ھاياجان ئاتا قىلدى، خالتىنى ھەر ئاچقاندا نانلارغا تويماي قارايتتىم، نانلار ماڭا قاراپ تاتلىق جىلمىياتتى. ئۇيغۇرنىڭ سۆيۈملۈك چېھرىنى سېغىندۇرۇپ تۇرغان نانلار لەززەتلىك ئېدى. مۇساپىرلىق جەزىرىسىگە قوغلانغان، غېرىپلىق چۆللىرىدە ئېزىققان سەرسان ئۈچۈن ناننىڭ ھىدى، تەمى كۆچمەس ئەسلىمە، ئۆچمەس لەززەت ئېدى. 92-يىلدىن باشلاپ ھاياتىم سەرسانلىقتا ئۆتۈپتۇ. ھەر قېتىم سەپەرگە يول ئالغىنىمدا قەلبىمدە خىيال قولۇمدا نان، خۇددى يۈرىكىم ئېقىپ كېتىۋاتقاندەك تۇيغۇدا بولاتتىم. تەتىل توشۇشقا ئاز قالغان كۈنلەردە ئانام بۇغداي ئۆڭ يۈزلىرىنى ئۆزى ياققان نانلاردەك قىزارتىپ تونۇر بېشىدا كۈننى كەچ قىلاتتى. بېيجىڭدىكى مۇساپىر كۈنلەردە ناندەك مېھىرلىك يۈزلەرنىڭ سېغىنچى خىياللىرىمدەكلا ھەمرايىم ئېدى. نانلىرىم قاقشال روھىمغا قۇۋۋەت، سولاشقان ئىرادەمگە مەدەت بولاتتى.
   ماڭا ناندەك ھالال، پاكىزە ۋە قۇۋۋەتلىك مىھرى بىلەن مەدەتكار بولۇپ كېلىۋاتقان، ئامېرىكىدىكى زېرىكىشلىك قۇرغاق كۈنلەرگە ھاياجان قوشقان سۈرگۈنگە تېلىفون قىلدىم. ۋەتەندىن قايتىپ كەپتۇ. ئارتۇق گەپ قىلىشنى خالىمىدىمۇ بىلمىدىم، ۋەتەنگە بېرىشتىن بۇرۇنقى قىزغىنلىقىدىن ئەسەرمۇ يوق ئېدى. ۋەتەن ھەققىدە كوچىلاپ سوراشلىرىمدا قىسقىلا جاۋاپ بەردى، خۇددى تېلىفونننى بىرسى ئاڭلاۋاتقاندەك خۇدۇكسىرەپ. ۋەتەندىكى كەچۈرمىشلىرىمنى فېيىس بۇك دەپ ئاتىلىدىغان ئالاقە تورىغا يېزىۋاتقانمىش. تورنى ئېچىپ سۆيۈندۈم. ئۇ مەن ئويلىغاندەك ۋەتەندە كۆرگەن، ئاڭلىغان ۋە ھىس قىلغانلىرىغا رەسىملەرنى قىستۇرۇپ تۆۋەندىكىچە بايان قىلىپتۇ.


1.بېيجىڭدىن كۆڭۈلسىز ئۇچتۇم
    «بېيجىڭدا ئەڭ زېرىككىنىم قىستىلىش بولدى. ئاپتوبۇس، مېترو ۋە كوچا-بازارلاردا ئادەمنىڭ كۆپلىكىدىن بېشىم قايدى. ھەممە يەردە كۆز كۆزگە، بەدەن بەدەنگە، تىنىق تىنىققا ئۇرۇلۇپ تۇراتتى. بۇنداق چاغلاردا خالىراق بىرەر جايدا، بىر قانچە مىنۇت ئادەمسىز تۇرىۋىلىشمۇ ئاجايىپ تېپىلغۇسىز ئامەت سانىلىدىكەن. يەتتە سائەت تۇردۇم بېيجىڭدا، ئەمما يەتمىش يىللىق ھارغىنلىق يەتكەندەك ھالىمدىن كەتتىم. يۈكلىرىمنى يوللىماقچى بولۇپ تارتقۇزسام نورمىدىن ئېشىپ كېتىپتۇ. قانداق قىلارمەن دەپ غەم قىلىپ تۇرسام مەن بىلەن تەڭ دېمەتلىك بىر ئۇيغۇر ئۆچىرەتكە تىزىلدى. قولىدا بىر كىچىك سەپەر سومكىسىلا بار ئېدى. شۇنچە كۆپ ناتونۇش كىشىلەر ئارىسىدا بۇ ئۇيغۇر كۆزۈمگە تۇغقاندەكلا كۆرۈنۈپ كەتتى. ئەھۋالنى چۈشەندۈردۈم، ماقۇل كۆرمىدى. سومكامدىن ھۆكۈمەتكە قارشى بىرەر نەرسە چېقىپ قېلىشتىن ئەنسىرەيدىكەن. مۇشۇنداق تەڭقىسلىقتا تۇرسام بىر ئوقۇغۇچى چىراي خەنزۇ قىز ياردەم قىلدى. مەن بۇ قىزنىڭ ئۇيغۇر بولۇپ قىلىشىنى بەكمۇ ئارزۇ قىلاتتىم. ئون نەچچە يىللىق مۇساپىرلىقتىن، جۇدالىقتىن كېيىن بىر ئۇيغۇردىن مۇشۇنچىلىك بولسىمۇ قېرىنداشلىق مىھرىنى ھىس قىلالىغان بولسامچۇ كاشكى…»
   سۈرگۈننىڭ تەسىراتلىرى رەسىم كىرىشتۈرۈلۈپ جەلىپكار يېزىلغان ئېدى. ئۇنىڭ بېيجىڭدىكى كۆڭۈلسىز كەچۈرمىشلىرىدىن ئەپسۇسلاندىم. مۇساپىر بولمىغانلار بىلمەيدۇ، بەلكىم قۇلاقلىرى ئاڭلىغاندۇ، ئەمما يۈرەكلىرى بىلەن ھىس قىلىپ باقمىغانلار ۋەتەنسىزلىكتە،چۆلدىكى قامغاقتەك يىلتىزسىز ھاياتتا سېغىنىشنىڭ زارقىپ كۈن ساناشلارنىڭ قانداق بولىدىغانلىقىنى تەسەۋۋۇر قىلالمايدۇ. ۋەتەندە ئۇيغۇرنىڭ كۈنلىرى تۇغقانلارنىڭ تويلىرى، تونۇشلارنىڭ مېھماندارچىلىقى، كەلگەنلەرنى كۈتمەك ۋە كەتكەنلەرنى ئۇزاتماق بىلەن تۇيدۇرماي ئۆتۈپ كېتىدۇ. ۋەتەندىكىلەر ئۈچۈن كوچىدا تىللاپ كەتكىنى ياكى شەھەردە سوقۇپ قاچقىنى ئەمەت ياكى سەمەت، ئەمما چەكسىز ھىجران ئازابىنى يۈدۈپ ۋەتەنگە قايتقان مۇساپىر ئۈچۈن ئۇ دائىم سېغىنىپلا تۇرىدىغان ئۇيغۇر. ئۇ قۇچاقلىغىلى بولىدىغان، ئېسىلىپ يىغلىغىلى بولىدىغان، يۆلىنىپ تىك ياشىغىلى بولىدىغان ۋەتەندۇر. سۈرگۈننىڭ تەلىپىنى رەت قىلىش ھېلىقى ئۇيغۇر ئۈچۈن ئىنتايىن نورمال بىر ئىش، ئەمما ئۇيغۇرنىڭ قوينىغا يىللاپ تەلپۈنگەن سۈرگۈنگە ئۇنتۇلغۇسىز زەربە ئېدى. نېمە ئۈچۈن ھېلىقى خەنزۇ قىزنىڭ «باتۇر»لىقى ئۇيغۇردا يوق؟ چۈنكى سۈرگۈننىڭ سومكىسىدىن ھۆكۈمەتكە قارشى بىرەر نەرسە چىقىپ قېلىشىدىن ئەنسىرەش ئۇيغۇرغا خاس كەچۈرمىشىنىڭ نەتىجىسى. يانلىرى توختىماي ئاختۇرىلىدىغان، دوستلىرى، تونۇشلىرى مۇشۇنداق تايىنى يوق سەۋەبلەر بىلەن تۇتۇلۇپ كېتىدىغان ئۇيغۇردا ئاشۇنداق قورقۇنچاقلىق بولىدۇ. ھەر يەردە، ھەر قانداق كىشىگە ئىشەنچ بىلەن باقالايدىغان، كوچىدا، بىكەتتە ۋە تۈرلۈك سورۇنلاردا تەكشۈرۈلۈش، تەقىپ قىلىنىش ئوبىكتىغا ئايلىنىپ قالمىغان كىشىلەر توپى ئاشۇنداق باتۇر بولىدۇ.
    ئۆزگەرسەڭ دەيمەن. مەن سۆيۈپ يازغانلىرىمنى ھاياتتىن مەنە ئىزدىگەن، يامان ئادەتلەرگە، خاتا پوزىتسىيەگە، ناتوغرا تەپەككۇرغا قۇل بولۇشنى رەت قىلغان، مۇۋەپپەقىيەتتىن ۋاز كەچمەيدىغان بارلىق قەدىردانلىرىمغا سۆيۈنۈپ ھەدىيە قىلىمەن. كۆزلىگىنىم ئورتاق خۇشاللىق، كۈيلىگىنىم ئۆزگىرىش مارشى، ئۈمىد مارشىدۇر.

جاۋاب يېزىش