TARIHI EMINIYE – HISTORY OF PEACE
HUNLARNING QISQICHE TARIHI
SHERQIY TURKISTAN TARIHI
QESHQERNING YEQINQI WE HAZIRQI ZAMAN MAARIP TARIXI
Tengri qamchisi Atilla
1933-1937 - yilliridiki weqeler
1944 - yilidiki weqeler
Ottura Asiya Tarixi Tézisliri
Seidiye xanliqi heqqide qisqiche bayan
Sopaxun Sawurof Heqqide Stalingha yollanghan xet
Sun jungsen we Ilixan Töre
Uyghurlarning Mongghul impiriyiside oynighan roli.
Uyghurlar Sherqte we Gherbte
Qedinqi Merkizi Asiya
Uyghur Kilassik Edebiyat Tarixi
Uyghur Maarip Tarixi
Tarixtin Qisqiche Bayanlar
Hoten Qozghulingi Heqqide
Uyghurlar - Turghun Almas
«Tarixiy reshidiy» heqqide
Ili sultani obul elaning chet eldiki tutqunluq hayatigha da'ir muhim üch höjjet
Qaraxanilar we Idiqut xanliqi heqqide
9 - 12 - Esirlerdiki Uyghur Döletliri
8-10- Esirlerdiki Gherbiy Yurt heqqide tetqiqat
Qedimqi Merkizi Asiya
Jenubiy Shinjyang Uyghur xiristiyan uyushmisi
Kazaklar Aqsuda
Alte Sheher Mektupliri
Yerken xanliqi tarixidin omumiy bayan
Ürümchi Söhbitidin kéyin
Seidiye xanliqigha dair matériyallar
Qaraxanilarning Dölet Teshkilati
Orxun Uyghur xanliqining qisqiche Tarixi
Farabi we uning Pelsepe sistémisi
Choqan welixanow we Uyghurlar heqqide
Uyghur kilassik Edebiyat tarixi
Xoten qozghilingi Heqqide
Millitars Shing dewridiki eslime
Bughraxanlar tezkirisi
1933 - 1937 - yilliridiki weqeler
6 - déwiziye
1944 - yilidiki paaliyet
Shinjyang Tarix Matériyalliri 1- 50
Uyghurlarning shekillinish jeryani
Balasaghunning Orni
Milliy Armiyining qisim qurulmisi
Orxundin Jewherler 1 - 2
Altay neshriyati
  • 1
  • 2
  • 3
  • 4
  • 5
  • 6

!Barliqimiz Bedel Bolsun Weten Üchün

.Sehipimizdiki Barliq Eserler Heqsiz. Xalighanche Chüshürüp Paydilansingiz Bolidu

Ili sultani obul elaning chet eldiki tutqunluq hayatigha da’ir muhim üch höjjet

Abduweli muqiyit

Yéqinda men, tarix tetqiqatchisi isiyiw dawut abdulmowichning «yette sheher uyghur döliti» dégen kitabidin[1] eyni yillardiki türkistan génral-gobirnatori génral adyotant fan ka’ufman we yettesu gobirnatorining yardemchisi rassikining arxipida saqlanghan ili sultani obul elaning wérnidiki[2] tutqunluq hayatigha munasiwetlik muhim üch höjjetni bayqidim. Bu höjjetlerning belgilik tetqiqat qimmiti barliqini közde tutup, oqurmenlerning diqqitige sunushni muwapiq kördüm. Yash oqurmenlerni nezerge alghan halda, körgen matériyallirim asasida ili sultanliqining teshkillinishi we uning ichki-tashqi siyasiti toghrisida qisqiche bayan bérishni muwapiq taptim.

Ⅰ.ili sultanliqining teshkillinishi heqqide qisqiche bayan

Ching sulalisining istibat hakimiyitige qarshi 1864-yili kuchada kötürülgen déhqanlar qozghilingi nahayiti tézla shinjangning her qaysi jayliridiki déqanlarning qozghilanglirining piltisige ot yaqti.
1864-Yilidiki déhqanlar qozghilingida ilining ehwali bashqa jaylargha qarighanda alahide idi. Chünki ili jiyangjüni pütkül shinjanggha hökümranliq qilatti hem uning etrapigha bashqa wilayetlerge qarighanda küchlük armiye toplanghan idi. Mana bu hal ili qozghilingining jiddiy we uzun muddet dawamlishishidiki muhim seweb idi.
Ili déhqanlar qozghilingining kélip chiqishigha 1864-yilining béshida ili jiyangjüni chang chingning mezemzat hakimni «yéngi östürme séliqlarni toluq tapshurmiding» dégen seweb bilen zindangha tashlap, uning mu’awini (ishik aghabeg) abdurusulbegni[3] hakim qilip teyinlishi seweb bolidu.
1860-Yillarda qarqara tereptin ruslar bésip kélishke bashlighanda, ikki ming manju chériki bérip yanduralmighan chaghda abdurusul ishik agha rehberlikidiki ming atliq taranchi palwanliri yandurghan idi. Ruslar tereptin wayim bolghachqa, chang ching hakimbegni (mezemzatni) chaqirtip taranchilardin besh yüz palwan raslap bérishni tapshurdi. Hakim jiyangjünning buyruqini pat pursete orunlap, xewer üchün jiyangjün mehkimisige yügürdi. Bu xizmiti üchün jiyangjündin mukapat kütken mezemzatni, yuqiridiki seweb bilen zindangha tashlidi.
Jiyangjün yéngi teyinlengen hakim abdurusulbegke teyyarlanghan mergenlrni derhal élip kélish toghrisida buyruq yazdi. Lékin hökümetning xuy-peylini chüshengen abdurusulbeg türlük bahaniler bilen barmidi hem teyyarlanghan mergenlernimu ewetmidi. Pem-parasetlik abdurusulbeg weziyetni toghra mölcherlep, yoshurun halda tashösteng, ara’östeng, ulastay, dardamtu, ketmen, ghaljat, xunxay, toqquztara qatarliq yéza-kentlerdin esker toplap qozghilanggha teyyarliq körüshke bashlaydu. Kelgüsi hökümet taranchilardin bolush sherti bilen tunggunlar bilen ittipaqliship jiyangjünge qarshi urush qilish shertnamisi tüzidu. Abdrusulbeg qéyinatisi exmet xezinichi, yurtta zor abroygha ige nasir elem, tugganlardin ashor, xenje, isma’il axunlar yardem béridu.
Qozghilang 1864-yili 10-ayning 13-küni kéchisi bashlinidu. Tungganlarmu bu sepke qoshulidu. Ili jiyangjüni chang ching uyghurlar bilen tungganlar otturisidiki ittipaqni buzushta «özining yéghida öz göshini qorush» hiylisini ishqa sélip, türmide yatqan mezemzatni boshitip, uninggha:«tungganlarni qirip tashlisang hakimliqni sanga élip bérimen, uyghurlar üstidiki séliqni élip tashlaymen, xezinidiki altun-kömüshni silerge bölüp bérimen» dep wede qilidu.
Mensep we dunyagha qiziqqan mezemzat deslipide jiyangjün üchün urush qilishqa qiziqqan bolsimu, ili xelqining azadliq üchün belni baghlap chiqqanliqini we ularni héchqandaq küch tosup qalalmaydighanliqini pem qilghandin kéyin qozghilangchilargha qoshulushqa mejbur bolidu.
Qozghilang rehberliri urush ishlirining ünümlük bolushi üchün hakimiyet teshkili bolushning zörürlikini hés qilidu we nesirdin elemning teshebbusi bilen omumiy kéngesh nesirdin elem riyasetchilik qilghan kéngeshte mezemzatni sultan, abdurusulbegni emir (qomandan) qilip teyinleydu. 10-Ayning 25-küni chingpengze qorghini élinghandin kéyin yene kéngesh ötküzüp nasir elemni qazikalan, shewket axunni qazi esker, exmet begni xezinichi, molla rozi axunni mupti wezipisige saylaydu. Yighip éytqanda sultandin tartip yüz béshighiche hemme mensepdarlar teyinlinidu. Eskerlerning tizimliki depterge élinidu. Qoshun ichide tertip we intizam yolgha qoyulidu.
Sultanliq mensipige olturghan mezemzat ezeldin chiqishalmaydighan abdurusul emirni közdin yoqitish üchün chighliq mazarliq exmetxan ghoja singa köz bilen yoshurun til biriktüridu. Ular aldi bilen abdurusulbegning yölenchüki exmet xezinichi we uning ikki newrisini yoshurun öltüridu.
Emir abdurusulbeg qéyinatisi exmet xezinichi we ikki oghlining depne murasimidin kéyin, intiqam élishni kéyinge qaldurup, nöwette jeng eng jiddiy boluwatqan bayanday bargahigha qaytidu.
Bu chaghda jeng meydanining weziyiti nahayiti keskin idi. Gerche ili wilayiti manjulardin azad qilinghan bolsimu, emma bayanday we küre qelelirige békingen düshmen eskerliri qozghilangchilargha qattiq qarshiliq körsitiwatatti. Qowuqliri mustehkem, tamliri qélin we égiz sépildin artilip chüshüp, bayanday qelesini élish mumkin bolmaydu. Küredin bayandayni qutuldurush üchün chiqqan manju chérikliri deslepki qedemde qozghilangchi qoshunlarni éghir talapetke uchritidu. Bu xewerdin ilhamlanghan turghawutlar iligha yürüsh qilish pilanini tüzidu. Mana mushundaq halqiliq peytte emir abdurusulbeg bir qisim eskerlerni tékes tereptin yardemge kéliwatqan turghawutlarni tosushqa atlanduridu. Yene bir qisim küchni seperwer qilip, küredin kélidighan yardemchi qoshunning yolini üzüsh üchün, yabanday bilen kürening otturisi bolghan cheylengze ötingining yénida «tam barigah» soqup, mudapi’eni kücheytidu.
Uzun ötmey tékes yoligha ewetilgen qozghilangchilar yamatuda turghawut xanidin élip kéliwatqan 1200 jeng étini qolgha chüshüridu. Jiyangjün yene küre shehiridin 7000 leshker bilen xadarénni qozghilangchilarni yoqitishqa ewetidu. Bu jengda abdurusulbeg qomandanlargha xas parasiti we baturluqini körsitidu. Düshmen 710 leshkerning jesitini tashlap chékinidu. Qozghilangchilar 96 zembirek, 50 harwa oq-dora ghenimet alidu. Shuning bilen ermining xelq arisida shöhriti ashidu. Ching da’irliri bu meghlubiyetni jiyangjünning tedbirsizlikidin köridu we chang chingni jiyangjünliktin qaldurup ornigha ming shüyni jiyangjün qilip teyinleydu.
Ming shüy mensepke olturghandin kéyin yumshaq wasite qollinip qozghilang rehberlirige mundaq teklip qoyidu. 1. Qozghilangchilarning gunahini küchürüp, epu omumiy qilish. 2. Taranchilardin ilgiri élinghan östürme ashliqlarni qayturup bérish. 3. Taranchilarning istiqlaliyiti-ching hökümitige qarashliq bolmay, ularning hemme ishlirini özliri qilishni étirap qilish (taranchi wilayiti cheylengzige qeder). 4. Sultangha ching hökümitining chong mensipini yeni lehel jungziliq derijisini bérish. Buning bedilige taranchilar buzulghan tungganlarni hökümetke tutup bérish lazim idi. Bu teklipke sultan qattiq jawab yazidu.
Emir abdurusulbegning xelq arisida kündin-künge éshiwatqan inawiti mezemzatning sultanliq ornidin ayrilip qélish endishisini kücheytidu. Mezemzatning yol körsitishi boyiche exmetxan xoja manjuche yézilghan saxta xa’inliq xéti teyyarlaydu. Exmetxan xoja özining yéqinliri bilen barigahtiki abdurusulbegning chédirigha basturup kirip uni qetli qilidu. Emirning yéqinliri dep ishaq xezinichini öltüridu. Qazikalan nesirdin elemni zindangha tashlaydu. Emir abdurusulbegning chédiridin jiyangjünge yazghan xa’inliq xéti chiqti dep jama’etke élan qilidu. Bu chagh 1865-yili 12-ayning 21-küni bolup emir abdurusulbeg 41 yashta idi. Emma heq-naheqni sürüshtüridighan adem bolmaydu. Abdurusul emirni qetli qilghandin kéyin exmetxan ghojining derijisi kötürülidu. Hemme begler ghojamning közige qarap ish qilidighan, hetta sultanmu uning siziqidin chiqmaydighan bolidu. Bayanday qelesini élish nöwette qozghilangning kéchiktürüshke bolmaydighan eng muhim wezipisi idi. Qozghilangchilar 30 ming kishilik qoshun bilen bayanday qelesini muhasirige alidu. Sépilni ikkinchi qétim partlitish yene sadir palwangha tapshurulidu. U bu qétim lexmini üch oghli bilen mukemmel qilip kolap, sépilni muweppeqiyetlik partlitip, qozghilangchi qoshunning hujumgha ötüshige yol achidu.
Batur-qorqmas taranchi jengchiliri sépilning buzulghan shorisigha yopurulup baridu we düshmenning küchlük top oqigha uchraydu. Ulargha dalda qilghudek orun bolmisimu hergiz chékinmeydu. Aldida ölgen shéhitlerning jesetliri döwilinip arqidikilerge dada bolghidek bolghandin kéyinla ularning daldisida qorghan ichige ötkendin kéyin üch kéche-kündüz tighmu-tigh jeng bolidu. Bayanday qelesining qomandani morunxa özining yéqinliri bilen bir öyge békiniwélip, özini biraqla partlitip öliwalidu. Bu waqit 1866-yili 1-ayning 29-küni idi.
Shu yili qishning axirida qoqendin debdebe we tentene bilen qéri ghoja leqemlik po chi maxmut isimlik bir zat kélidu (u yaghachtin zembirek yasap karamet körsetmekchi bolghanliqtin po i maxmut atalghan). Uning gherizi taranchilar üstige ghoja hakimiyitini tiklesh idi. U kélipla exmetxan ghoja bilen birliship sultan mezemzatni we uning oghli xizir ghojini öltüridu. Elaxan palwanni qamaqqa alidu. Qéri ghoja özini sultan dep jakarlaydu. Elaxan palwan qozghilang bashlanghandin tartip sadir palwan, aqyol palwan, isma’il palwanlar bilen bille urushqa qatnashqan qeyser kishi idi.
Ara östenglik qutluq mirap dégen kishi mexpiy mejlis ötküzüp qéri ghojini öltürüp, mehbus elaxan palwanni sultanliqqa kötürüshni qarar qilidu. Qéri ghojini öltürüshni turdi yüzbéshigha tapshuridu. Turdi yüzbéshi qarar boyiche kéchide pochi mexmutni öz chédirida öltüridu. Exmetxan ghoja süydüngge qéchip bérip, tunggan beglirining qoynigha yoshurinidu. Pochi mexmutning sultanliqi bar-yoqi 36 kün ömür süridu.
Pochi mexmut qetl qilinghandin kéyin ara’östengliklerning qarari boyiche elaxan palwan sultan bolushi kérek idi. Lékin sultan bolush üchün choqum kéngesh échilip saylam bolushi lazim idi. Saylamda molla shewket axun sultan boldi. Ela palwan seresker (qomandan) boldi.
1867-Yili baharda yéngi sultan elaxan palwanni serdar qilip, kürening qelesini ishghal qilishqa ewetti. U aldi bilen küre qelesining shimal teripidiki muhim qorghan sandung jangzigha hujum qilip, uni 1867-yili 5-ayning 27-küni qolgha alidu. Andin küre qelesini muhasirige alidu. Sadir palwan bu qétimmu sépilni ikki qétim partlitip hujumgha yol achidu. 1867-Yili 6-ayning béshida küre qelesi qolgha élinidu. Kona jiyangjün esirge chüshidu. Yéngisi urushta ölidu. Hésabsiz altun-kömüshke bay jiyangjün ordisi bulinidu. Ghelbe shadliqida mest bolghan serdarlar qozghilangchilarni qoyup béridu. Sultan altun-kömüshni xezinige almaydu.
Küreni boysundurushta serkerde elaxan talantliq herbiy qomandan süpitide tonuldi, abroyi östi, qozghilangchilarning chongqur hörmitige sazawer boldi. Eqilsiz sultan shewket axun sultanliq ornini elaxan palwangha tartquzup qoyushtin ensirep, uni sewepsizla buyruq bilen sereskerliktin qalduruwétidu. Yurt aqsaqalliri we xelq elaxan palwanni qaytidin öz mensipige qoyushni shewket sultandin telep qilidu. Bu telep étibarsiz qaldurulghandin kéyin aqsaqallar kéngishi chaqirilip, mejlis shewket axunni sultanliqtin qaldurup, elaxan palwanni sultan dep jakarlaydu. Toxti axunni emirlikke qoyidu. Texttin chüshken shewket axun exmetxan ghojining keynidin süydüngge bériwalidu.
Yalghuz tungganlarghila sultan bolup yürgen yagor axunning xélidin béri taranchilar ichidiki nizadin paydilinip ili sultanliqini changgiligha kirgüzüwélish niyiti bar idi. U ürümchidiki dawut xelpetning yel bérishi we xa’in exmetxan ghoja we shewket axunlarning qollishi bilen süydüngdin tunggan qoshunini bashlap kélip, küch bile elaxan sultanni texttin chüshürmekchi bolidu. Mushundaq halqiliq peytte emirlik wezipisidin anche razi bolmay yürgen toxti axunmu nomussizlarche xa’inliq qilip, düshmen terepke ötüp kétidu. Netijide uyghur-tungganlar otturisida urush chiqip, qan tökülidu. Az sanliq bolghan tungganlar berdashliq bérelmey pitirap kétidu. Yagor axun urushta qaza qilidu. Xa’in exmetxan ghoja, toxti axunlargha eng ibretlik ölüm jazasi-qilich bilen chépip öltürüsh jazasi bérilidu. Molla shawket axunni taghargha sélip, tirik péti ili deryasigha tashlaydu.
Ili déhqanlar qozghilingi töt yil urush qilip (1867-1864) ghelbini qolgha keltürdi. Elaxan sultan azadliq ishlirigha putlikashang boluwatqan tosqunluqlarni teltöküs tazilap, sultanliqning ichki qisimidiki ittipaqsizliqlargha xatime bérip, xelqni emin tapquzdi. U taki 1871-yili 6-ayning 22-künigiche özi musteqil 4 yil hakimiyet soridi.

Ⅱ.ili sultanliqining zémini we nopusi

Ili sultanliqining omumiy yer meydani, hazirqi ili wilayitining igiligen yer meydani (56 ming 350 kwadirat
Kilométir) din sirt qorghas deryasining gherbidiki zéminlar-bu da’irige hazirqi qazaqistanning yarkent nahiyesidin gherbke 18 rus chaqirimi kélidighan jaydiki borghachaghiche, gherbiy shimal tereptin sari’özektiki altun imel chégra ponkitighiche bolghan zéminlar kiretti.[4]
Töwendiki jedweldin ili sultanliqining ahalisining sani we terkibini körüshke bolidu.

jkkkjzkuz
Bu reqemlerge qeshqeriyedin ghuljigha we bashqa sheherlerge kélip orunliship qalghan sodiger uyghurlar hem tatar, daghur, qirghizlarni qoshsaq ili sultanliqining ahalisi 150 minggha yéqinlishidu. Bizning bu pikirimizni pantosowning «ghulja ölkisining melumati 1871-1876 yillar» namliq kitabida bérilgen höjjetmu quwwetleydu.[5]

Ⅲ.ili sultanliqining ahalisini asasen déhqanlar déyishke bolatti. Déhqanlar bughday, qonaq, arpa, tériq, shal, purchaq, qoghun-tawuz, kawa, terxemek, sewze, chamghur, turup, qizilcha, kaposta, piyaz, samsq qatarliqlardin bashqa iqtisadiy zira’etlerdin paxta, kendir, chige, zighir, qicha, baghwenler üzüm, alma, örük, amut, shaptul we bashqa méwilerni östürgen. Bu yéza igilik mehsulatlirining bahasi ghulja bazirida nahayiti erzan bolghan. Mesilen: eyni chaghda öz közi bilen körgen rus sayahetchisi baron a.ka’ol barisning yézishiche, 1870-yili ghuljidiki ozuq-tölüklerning bahasi töwendikidek bolghan.

100 Jing (1.5 put) yaxshi bughda uni–18 kümüsh tiyin
100 Jing arpa—————12 kümüsh tiyin
100 Jing gürüch————–60 kümüsh tiyin
100 Jing su may——–bir tengge 20 kömüsh tiyin
100 Bagh béde————-20-50 kömüsh tiyin

Nerqi-nawaning bundaq erzan bolushi birinchidin mermurchiliq, ikkinchidin chetellerge chiqirish intayin az bolghan. Uning üstige yasash sana’iti tereqqiy qilmighan. Hünerwenler (tömürchilik, yaghachchiliq, bapkarchiliq, tügmenchilik, zegarchiliq we bashqilar) peqet ichki bazarning éhtiyaji üchünla xizmet qilghan. Shunga ozuq-tölüklerning bahasi erzan sana’et mallirining bahasi intayin qimmet bolghan. Buninggha bir misal: 1870-yili awghusitta ghuljida bolghan rusiyelik terjiman barodinning éytishigha qarighanda 60 tiyinliq bir bolaq yingnige bir sodiger 11 put aq un, ikki qap aq nan tégishken.
Soda-sétiqta kömüsh tiyinlar asas qilinghan. Bir ser kümüsh shu chaghdiki rusiye aqchisigha sundurghanda ikki kömüsh somgha barawer idi. Bir ser kümüshni maydilashqa 10 misqal kümüsh yétetti. Bir misqalni maydilashqa mis chek we yarmaqlar ishlitiletti. Serdin chong uyul kümüshler-qoy tuyaq (12.5 som), tay tuyaq 120-100 som) gha barawer idi. Buningdin bashq ghulja bazarlirida yékatérina dewride chiqirilghan rus aqchisi öz küchini saqlap qalghan idi.
Ghuljida peqet dora (purux) ishlepchiqiridighan zawut qurulghan hem kiyim-kéchek tikish karxaniliri bolghan. Qeghez ishlepchiqiridighan orundin üchi, may tartidighan zawuttin 47 si, tügmenlerning sani xéli köp bolghan. Emma bu zawutlar intayin kichik kölemde bolghan. Mesilen: ghuljidiki barliq qeghez ishlepchiqiridighan, mis éritidighan, may zawut, günggürt zawut, xumdan, 13 ayagh tikish karxanisi, sham-chiragh ishlepchiqirish karxanisi, tömürchilik dukanliri bolup, hemmiside bar-yoqi ikki minggha yéqin a’ile hünerwenchilik bilen shughullanghan.

Ⅳ. Ili sultanliqining ichki we tashqi siyasiti
Ili sultanliqining ichki we tashqi siyasiti toghrisidiki melumatlargha nezer salsaq töwendikilerni bileleymiz.
[1] Sultanliqning birinchi yardemchisi emir bolup herbiy ishlarni bashqurghan. Emirning töwinidiki herbiy emeldarlar: qushbeg, qazi esker, leshker béshi, ming béshi, pansat, mehrem (adyotant), yüz béshi, on béshi. Mülkiy emeldarlar: el beg, qazi kalan, hakimbeg, qazi re’is, re’is bash serkar (éliq-séliq yighquchi), mirza, mirshap (qarawullar bégi) mirap, kök béshi, bazar bégi, shan beg we bashqilar.
Sultan yuqirida atalghan emeldarlarning yardimi bilen döletni bashqurghan. Ölüm jazasi bérish, chetellerge elchi ewetish, herbiy qisimlarni qaysi chégragha yéqin tutush qatarliq ishlarni sultan özi testiqlighandin kéyin emelge ashatti. Sot ishliri sheri’et yoli bilen qazixanida sorilatti.
[2] Ili sultanliqida aqsaqallar kéngishi sultanni saylash hem éliwétish küchige ige idi. Sultan kéngesh aldida jawab béretti. Bu hal ili sultanliqida hakimiyet bashqurush ishining démokratik tüzüm asasida teshkil qilinghanliqini bildüridu.
[3] Sultanliqta yer dölet mülki, shexsiy mülük we wexpe mülük dep üch türge bölüngen. Menching emeldarlirining we ulargha jan dili bilen xizmet qilghan bashqa emeldarlardin musadire qilinghan yerler dölet mülkige ötküzülgen. Uyghur, tungganlarning ata-bowiliri déhqanchiliq qilghan yerler ulargha misrasqa qaldurup shexsiy mülükke aylandurulghan. Yer igisi özige qarashliq yerlerni sétiwétishke, hediye qilishqa yaki ijarige bérishqa hoquqluq bolghan. Medrs, meschit, mazarlargha qarashliq yerler wexpe mülük dep atalghan.
Sultan esker bashliqlirigha we bashqa emeldarlargha ish heqqi üchün (ma’ash hésabigha) dölet yéridin bölüp bergen. Buni ili sultanliqidimu suyurghal dep atighan. Suyurghal yerni yersiz déhqanlar ijarige élip déhqanchiliq qilghan. Chong
Emeldarlargha ayrim yéza-kentlerning ahalisidin dölet xezinisige yighishqa tégishlik bolghan éliq-séliqning bir qisimini öz paydisigha élish hoquqi bérilgen. Bumu suyurghal dep atalghan. Dölet xizmitidin boshitilghan emeldar suyurghalliq hoquqidin ayrilghan.
[4] Déhqandin hosulning ondin bir qisimini, charwichilardin tirik malning qiriqdin bir qisimini dölet xezinisige alghan. Éliq-sélqtin peqet wexpe yerliri, chong herbiy emeldarlar we tungganlar toluq azad qilinghan. Emma tungganlar dölet ishidin cheklengen idi.
[5] San jehette ikkinchi orunda turidighan qazaqlar sultanliqning rusiyege chégridash jaylirida charwichiliq bilen shughullinatti. Ularni özlirining aqsaqalliri bashquratti. Mongghullarni bolsa sultan özining uruq-tughqanliridin belgilengen elbeg bashquratti. Sultanliqta hemmidin shibe, solanlarning hoquqi qattiq cheklengen idi. Ular burun manju hakimiyitini aktip qollighachqa emdi éghir dölet ishlirini orunlashqa mejbur .idi. Ghulja we bashqa sheherlerde yashighan az sandiki xenzular dölet karxanilirida ishleytti, beziliri ushshaq hünerwenchilik qilatti, birnechchisi qeghez yasash, may zawutlirining igisi idi. Ichkiridin sürgünge kelgen chenpenler ghuljida medikarchiliq bilen jan baqatti.
[6] Ili sultanliqi tashqi siyasette musteqiliqke intilgen we qoshna döletler bilen tinch bille ötüsh bilen kupayilinip, izchil békinme haletni saqlighan.
Soda jehette ilining karwanliri tagh-dawanlar éship jenubtiki yette sheherge, shimaldin ürümchi, manas, qutubi qatarliq sheherlerge barghan. Rus sodigerlirini ichki bazargha qoyup bérishke ruxset qilmighan we ilidin rusiyege ashliq élip chiqishqa yol qoymighan. Rusiyedin cheklik sandiki özbék we tatar sodigerliri ghuljigha kélip soda qilghan.
Ilidin yette sheherge bughday, gürüch, qicha, tirik mal, xam tére, yung, kigiz, tashkömür, türlük kiyim-kéchek élip bérip u tereptin türlük rext, yépincha, selle, qoral, eylengen tére, iger-toqum élip kéletti. Ürümchidin élip kélinidighan asasiy mal chay idi. Rusiyege barghan sodigerler ashliqtin bashqa hemme mallarni élip barghan uning ornigha chit, erzan bahaliq sokta, métal buyumlarni we eylengen tére élip kelgen.
Ghuljida rusiyedin kelgen sodigerlerning 16 dukini, qeshqerliklerning toqquz duki bolghan. Uningdin bashqa 30 gha yéqin kichik milichmal dukanliri bolghan. Qeshqer, ürümchi sodigerliri chüshidighan ikki karwan sariyi bolghan.
Ili sultanliqi ruslardin kélidighan xewptin ensirep, charussiye da’irlirining «rusiye sodigerlirining ili rayonigha kirip-chiqishigha ruxset qilish, rusiye kémilirining ili deryasida qatnishigha ruxset qilish» dégen teleplerni qetiy ret qilghan idi.
Qeshqeriye hakimi yaqubbeg teripidin elchi ewetilgen idi. Elchilerning teklipliri ret qilinip qayturulghanidi.
Emma sultan rus töriliridin baron a.ka’olbars we terjiman barodin qatarliq sayahetchilerning ili diyarini arilshigha hem tekshürüshige yol qoydi. Hetta ularning beziliri ili deryasining jenubidiki taranchi eskerlirining ghaljatta ötküzgen yasal (maniwér) ni közdin kechürdi. Emeliyette ular charrusiye da’irlirining ili sultanliqining siyasiy, iqtisadiy, herbiy ehwalini tingtinglash üchün wetken jasusliri idi.
Sultan künlirini orda begliri bilen bille eyshi-ishret we shikargha chiqish bilen ötküzdi. Xelq igilikini yükseldürüp, hakimiyetni qudret tapquzush jehette héchqanche ish qilalmidi.
Chet ellerde bilim tehsil qilip yurtigha qaytqan zahit ependi sultangha hakimiyet ishlirini bashqurush jehette zörür bolghan tekliplerni bergen bolsimu, sultan uni «hakimiyetni aghdurush koyida boldi» dep, dargha ésip öltürdi.
1871-Yili baharda, yette su rayonining sherqidiki qazaqlar charrusiyening hökümranliqigha boyshunushni xalimay, türküm,türkümlep junggo chégrisi ichige köchidu. 1871-Yili 3-ayda wérni nahiyesige qarashliq qazaqlarning bashchiliridin tazabék we chaltabaylar ili sultanigha xet yézip özlirige panahliq bérishni telep qilidu. Sultan maqulluq bildürüp xet yazidu. Ular charrusiyening nurghun tosqunliqlirini bösüp ötüp 4-ayning axirlirida ili sultanliqining zéminigha kirdi (tarixiy matériyallargha qarighanda chonji awuli we témirlik-qoroqtaw awulidin bolup jemiy 1000 öylük kishi ötken). Sultan ularni toqquztara nahiyesige orunlashturidu.
Qachaqlarning ili sultanliqining hémayisige érishkenlikidin xewer tapqan yettisu gobirnatori kalpawiski derhal sultangha ularni qayturup bérish toghrisida muraji’et qilidu. Sultan özining himayisige sighinghan qazaqlarni tutup bérishni özining sultanliqigha munasip körmey, kalpakowiskining telipini ret qilidu.
1871-Yili 5-ayning 31-küni charrusiye tazabék weqesini bahane qilip ili rayonigha keng kölemde hujum qilidu. Sultan ilidiki her millet xelqige bashchiliq qilip, charrusiyening tajawuzchiliqigha qetiy qarshi turghan bolsimu qoral-yaraqning nacharliqi we ichki jehette xa’inlarning teslimchilik qilish tüpeyli na’ilaj 1871-yili 6-ayning 22-küni rusiye da’irlirige teslim bolidu. Bu heqte génral kalpakowiski yuqirigha yazghan doklatida mundaq deydu:«21-iyun süydüngdin chiqishimiz bilenla bizni sultanning elchiliri-terkibide üch kishi, ularning biri sultanning oghli (kéwirbeg), qalghanliri sultanning xezinichiliri abdulla bilen abduraxman kütüwaldi…taranchilarning toluq boysunghanliqi bügün emeliyette ispatlandi. Méning qoshunum sultan hem uning emeldarlirining hemraliqida bayandaydin ghuljighiche bolghan ariliqta héchqandaq qarshiliqqa duch kelmidi. Hemme yerde ahaliler bizni toluq ita’et bilen kütüwaldi. Sultan ghulja qorghan derwazisining achquchini, qoral-jabduqlarni, jümlidin 193 zembirek, 250 tin oshuq miltiq, köpligen oq-dora, 6000 put (96 tonna) bughday we arpa hem bashqa nersilerni manga tapshurdi».[5] shuning bilen musteqil töt yil hakimiyet yürgüzgen ili sultanliqi munqerz boldi. Charrusiye da’irliri obul ela sultanliqining ilida dawamliq turuwérishini xewplik dep qarap, uni 1871-yili 9-ayning 17-küni wérnigha nazaret astida élip ketti.

Ⅴ. Ili sultani obul elaxanning chet eldiki tutqunluq hayatigha da’ir üch muhim höjjet
Birinchi höjjet
12.Türkistan herbiy okrugi, yettisu oblastliq eskerler ishtabi, ghulja bölümi, wérni shehiri.
1872-Yil 22-mart. 2136-Nomurluq[6]
Yettisu oblasti ghulja ishliri boyiche hebiy gobirnatorning bashqarmisigha:
Sultanning (obul oghli) teminati üchün 2-séntebirdin[7] töt aygha yilliq mu’ashi 1400 rubli hésabida 467 rubli aqcha bérildi. Shundaqla uning bir künlük teminati 2 rubli 50 kopék hésabida 12-iyuldin 1-séntebirgiche, yeni 48 künge 120 rubli tölendi.
Ikkinchi höjjet
10.Türkistan génral gobirnatori yettisu oblasti herbiy génral gobérnatori lawazimiti orunlighuchi janablirigha:
1875-Yili 9-awghust. 5012-Nomurluq, tashkent[8]
Sultan obul oghlining anisi zeynepxan miralina obul oghlining özi bilen körüshüsh üchün ghuljigha kélip kétishini sorap manga iltimas qilghan idi. Wérni shehiride istiqamet qilghuchi sultan obul oghligha ikki heptigiche ghuljigha bérip kélishige ruxset bérildi, shuning bilen bille siz janablirini xewerdar qilimenki, eger ghuljida yürginide obul oghlining xelqqe eski tesiri tegkidek bolsa, u derru, ikki heptilik qerelning pütmigenlikige qarimay, ghuljidin qoghlinidighan bolidu.
Génral-adyotant fan ka’ufman

Üchinchi höjjet
Yettisu oblasti herbiy gbirnatori ghulja ishliri bashqarmisi
1875-Yili 4-awghust. 1699-Nomurluq, wérni shehiri[9]
Bilet
Mezkur bilen bilen ghuljining sabiq sultani taranchi obul oghli ibragimowqa, uning repiqisi meryemge hem ular bilen bille baridighanlar: molla yehya hasanowgha ayali minis bilen, sopi eliyiwgha ayali gülchehre bilen, dewranqul süpürgige ayali qeriye bilen, qasim rozimuhemedowgha, abdulxeyr muhemmet qurbanowgha, qemirdin rexmitullingha, sidiq eliyiwqa, toxti baqi aznibaqiywgha we abduleziz muhemmet ezizowgha-hemmisi bolup on er kishi we töt ayalgha bérildi. Ulargha ghulja shehirige bérip, uruq-tughqanlirini körüp kélishige türkistan génral-gobirnatori aliy janablirining ijaziti boyiche ruxset qilindi. Ulargha ghulja shehiride turush üchün ikki heptilik muddet ruxset bérildi, bu muddetning tügishi bilen ghuljidin wérni shehirige deru qaytip kélishi lazim.
Herbiy gobirnatorning ishini orunlighuchi, uning yardemchisi rassiki.

Paydilanghan matériyallar
1. Téyipchan hadi: «ili gung-begliri we ularning ewladliri» ili tarixiy matériyalliri 1-qi’isim.
2. Yunusjan éli: «1864-yilidiki ili déhqanlar qozghilingigha da’ir ikki muhim weqe». Shinjang tezkirichiliki 1993-yili 2-san.
3. Isiyéw dawut abdulmowich: «yette sheher uyghur döliti» almuta. Qazaqistan neshriyati 1990-yil neshiri.
4. Nezer ghoja abdusemetow: «yoruq sahillar». Almuta. «Jawzuwshi» neshriyati 1991-yil neshri.
5. Ghoja’ehmet yunus: «ghazat dermüllk chin dastanining matériyal qimmiti». «Ili deryasi jurnili». 2000-Yil 1-san.
[1] Bu kitab eyni waqitta s s s r penler akadémiyesi sherqshunasliq inistitutida neshrge testiqlanghan. Almuta «qazaqistan» neshriyati teripidin 1990-yili neshir qilinghan.
[2] Wérni-rus tilida ishenchilik qorghan dégen menide bolup, hazirqi qazaqistanning almuta shehirini körsitidu.
[3] Abdurusulbeg-mezemzattin burun ilining hakimi bolghan choruqning oghli. Mezemzat bolsa choruq hakimdin burun hakim bolghan xalzatning oli.
[4] 1981-Yili 2-ayning 24-küni junggo-rusiye imzalighan «sant-pétirburg» shertnamisining 3-maddisidiki «ilidiki qorghas deryasining gherbidiki rayonlar rusiyege ayrip bérilidu» dégen mezmun boyiche bu zéminlar rusiye terepke ayrip bérilgen.
«Shinjangning qisqiche tarixi» shinjang xelq neshriyati 1992-yil 5-ay 1-nesiri, 2-tom 408-bet.
[5] Merkizi hökümet tarix arxipi. Qazaqistan s s r. 21-Délo, 1-arxip 25-bet.
[6] Merkizi hökümet tarix arxipi. Qazaqistan s s r. 16-Délo, 25-bet.
[7] 1871-Yili közde tutulidu.
[8] Merkizi hökümet tarix arxipi. Qazaqistan s s r. 161-Délo, 1-bet.
[9] Merkizi hökümet tarix arxipi. Qazaqistan s s r. 16-Délo 14-bet.

(Aptor ghulja sheher roshen kocha 153-qoruda)
Mesul muherrir: asimjan obulqasim

Menbe: ili deryasi jurnilining 2013-yili 2-sanidin élindi.

 

ئىلى سۇلتانى ئوبۇل ئەلانىڭ چەت ئەلدىكى تۇتقۇنلۇق ھاياتىغا دائىر مۇھىم ئۈچ ھۆججەت
ئابدۇۋەلى مۇقىيىت

يېقىندا مەن، تارىخ تەتقىقاتچىسى ئىسىيىۋ داۋۇت ئابدۇلموۋىچنىڭ «يەتتە شەھەر ئۇيغۇر دۆلىتى» دېگەن كىتابىدىن[1] ئەينى يىللاردىكى تۈركىستان گېنرال-گوبىرناتورى گېنرال ئاديوتانت فان كائۇفمان ۋە يەتتەسۇ گوبىرناتورىنىڭ ياردەمچىسى راسسىكىنىڭ ئارخىپىدا ساقلانغان ئىلى سۇلتانى ئوبۇل ئەلانىڭ ۋېرنىدىكى[2] تۇتقۇنلۇق ھاياتىغا مۇناسىۋەتلىك مۇھىم ئۈچ ھۆججەتنى بايقىدىم. بۇ ھۆججەتلەرنىڭ بەلگىلىك تەتقىقات قىممىتى بارلىقىنى كۆزدە تۇتۇپ، ئوقۇرمەنلەرنىڭ دىققىتىگە سۇنۇشنى مۇۋاپىق كۆردۈم. ياش ئوقۇرمەنلەرنى نەزەرگە ئالغان ھالدا، كۆرگەن ماتېرىياللىرىم ئاساسىدا ئىلى سۇلتانلىقىنىڭ تەشكىللىنىشى ۋە ئۇنىڭ ئىچكى-تاشقى سىياسىتى توغرىسىدا قىسقىچە بايان بېرىشنى مۇۋاپىق تاپتىم.

Ⅰ.ئىلى سۇلتانلىقىنىڭ تەشكىللىنىشى ھەققىدە قىسقىچە بايان

چىڭ سۇلالىسىنىڭ ئىستىبات ھاكىمىيىتىگە قارشى 1864-يىلى كۇچادا كۆتۈرۈلگەن دېھقانلار قوزغىلىڭى ناھايىتى تېزلا شىنجاڭنىڭ ھەر قايسى جايلىرىدىكى دېقانلارنىڭ قوزغىلاڭلىرىنىڭ پىلتىسىگە ئوت ياقتى.
1864-يىلىدىكى دېھقانلار قوزغىلىڭىدا ئىلىنىڭ ئەھۋالى باشقا جايلارغا قارىغاندا ئالاھىدە ئىدى. چۈنكى ئىلى جىياڭجۈنى پۈتكۈل شىنجاڭغا ھۆكۈمرانلىق قىلاتتى ھەم ئۇنىڭ ئەتراپىغا باشقا ۋىلايەتلەرگە قارىغاندا كۈچلۈك ئارمىيە توپلانغان ئىدى. مانا بۇ ھال ئىلى قوزغىلىڭىنىڭ جىددىي ۋە ئۇزۇن مۇددەت داۋاملىشىشىدىكى مۇھىم سەۋەب ئىدى.
ئىلى دېھقانلار قوزغىلىڭىنىڭ كېلىپ چىقىشىغا 1864-يىلىنىڭ بېشىدا ئىلى جىياڭجۈنى چاڭ چىڭنىڭ مەزەمزات ھاكىمنى «يېڭى ئۆستۈرمە سېلىقلارنى تولۇق تاپشۇرمىدىڭ» دېگەن سەۋەب بىلەن زىندانغا تاشلاپ، ئۇنىڭ مۇئاۋىنى (ئىشىك ئاغابەگ) ئابدۇرۇسۇلبەگنى[3] ھاكىم قىلىپ تەيىنلىشى سەۋەب بولىدۇ.
1860-يىللاردا قارقارا تەرەپتىن رۇسلار بېسىپ كېلىشكە باشلىغاندا، ئىككى مىڭ مانجۇ چېرىكى بېرىپ ياندۇرالمىغان چاغدا ئابدۇرۇسۇل ئىشىك ئاغا رەھبەرلىكىدىكى مىڭ ئاتلىق تارانچى پالۋانلىرى ياندۇرغان ئىدى. رۇسلار تەرەپتىن ۋايىم بولغاچقا، چاڭ چىڭ ھاكىمبەگنى (مەزەمزاتنى) چاقىرتىپ تارانچىلاردىن بەش يۈز پالۋان راسلاپ بېرىشنى تاپشۇردى. ھاكىم جىياڭجۈننىڭ بۇيرۇقىنى پات پۇرسەتە ئورۇنلاپ، خەۋەر ئۈچۈن جىياڭجۈن مەھكىمىسىگە يۈگۈردى. بۇ خىزمىتى ئۈچۈن جىياڭجۈندىن مۇكاپات كۈتكەن مەزەمزاتنى، يۇقىرىدىكى سەۋەب بىلەن زىندانغا تاشلىدى.
جىياڭجۈن يېڭى تەيىنلەنگەن ھاكىم ئابدۇرۇسۇلبەگكە تەييارلانغان مەرگەنلرنى دەرھال ئېلىپ كېلىش توغرىسىدا بۇيرۇق يازدى. لېكىن ھۆكۈمەتنىڭ خۇي-پەيلىنى چۈشەنگەن ئابدۇرۇسۇلبەگ تۈرلۈك باھانىلەر بىلەن بارمىدى ھەم تەييارلانغان مەرگەنلەرنىمۇ ئەۋەتمىدى. پەم-پاراسەتلىك ئابدۇرۇسۇلبەگ ۋەزىيەتنى توغرا مۆلچەرلەپ، يوشۇرۇن ھالدا تاشئۆستەڭ، ئارائۆستەڭ، ئۇلاستاي، داردامتۇ، كەتمەن، غالجات، خۇنخاي، توققۇزتارا قاتارلىق يېزا-كەنتلەردىن ئەسكەر توپلاپ قوزغىلاڭغا تەييارلىق كۆرۈشكە باشلايدۇ. كەلگۈسى ھۆكۈمەت تارانچىلاردىن بولۇش شەرتى بىلەن تۇڭگۇنلار بىلەن ئىتتىپاقلىشىپ جىياڭجۈنگە قارشى ئۇرۇش قىلىش شەرتنامىسى تۈزىدۇ. ئابدرۇسۇلبەگ قېيىنئاتىسى ئەخمەت خەزىنىچى، يۇرتتا زور ئابرويغا ئىگە ناسىر ئەلەم، تۇگگانلاردىن ئاشور، خەنجە، ئىسمائىل ئاخۇنلار ياردەم بېرىدۇ.
قوزغىلاڭ 1864-يىلى 10-ئاينىڭ 13-كۈنى كېچىسى باشلىنىدۇ. تۇڭگانلارمۇ بۇ سەپكە قوشۇلىدۇ. ئىلى جىياڭجۈنى چاڭ چىڭ ئۇيغۇرلار بىلەن تۇڭگانلار ئوتتۇرىسىدىكى ئىتتىپاقنى بۇزۇشتا «ئۆزىنىڭ يېغىدا ئۆز گۆشىنى قورۇش» ھىيلىسىنى ئىشقا سېلىپ، تۈرمىدە ياتقان مەزەمزاتنى بوشىتىپ، ئۇنىڭغا:«تۇڭگانلارنى قىرىپ تاشلىساڭ ھاكىملىقنى ساڭا ئېلىپ بېرىمەن، ئۇيغۇرلار ئۈستىدىكى سېلىقنى ئېلىپ تاشلايمەن، خەزىنىدىكى ئالتۇن-كۆمۈشنى سىلەرگە بۆلۈپ بېرىمەن» دەپ ۋەدە قىلىدۇ.
مەنسەپ ۋە دۇنياغا قىزىققان مەزەمزات دەسلىپىدە جىياڭجۈن ئۈچۈن ئۇرۇش قىلىشقا قىزىققان بولسىمۇ، ئىلى خەلقىنىڭ ئازادلىق ئۈچۈن بەلنى باغلاپ چىققانلىقىنى ۋە ئۇلارنى ھېچقانداق كۈچ توسۇپ قالالمايدىغانلىقىنى پەم قىلغاندىن كېيىن قوزغىلاڭچىلارغا قوشۇلۇشقا مەجبۇر بولىدۇ.
قوزغىلاڭ رەھبەرلىرى ئۇرۇش ئىشلىرىنىڭ ئۈنۈملۈك بولۇشى ئۈچۈن ھاكىمىيەت تەشكىلى بولۇشنىڭ زۆرۈرلىكىنى ھېس قىلىدۇ ۋە نەسىردىن ئەلەمنىڭ تەشەببۇسى بىلەن ئومۇمىي كېڭەش نەسىردىن ئەلەم رىياسەتچىلىك قىلغان كېڭەشتە مەزەمزاتنى سۇلتان، ئابدۇرۇسۇلبەگنى ئەمىر (قوماندان) قىلىپ تەيىنلەيدۇ. 10-ئاينىڭ 25-كۈنى چىڭپەڭزە قورغىنى ئېلىنغاندىن كېيىن يەنە كېڭەش ئۆتكۈزۈپ ناسىر ئەلەمنى قازىكالان، شەۋكەت ئاخۇننى قازى ئەسكەر، ئەخمەت بەگنى خەزىنىچى، موللا روزى ئاخۇننى مۇپتى ۋەزىپىسىگە سايلايدۇ. يىغىپ ئېيتقاندا سۇلتاندىن تارتىپ يۈز بېشىغىچە ھەممە مەنسەپدارلار تەيىنلىنىدۇ. ئەسكەرلەرنىڭ تىزىملىكى دەپتەرگە ئېلىنىدۇ. قوشۇن ئىچىدە تەرتىپ ۋە ئىنتىزام يولغا قويۇلىدۇ.
سۇلتانلىق مەنسىپىگە ئولتۇرغان مەزەمزات ئەزەلدىن چىقىشالمايدىغان ئابدۇرۇسۇل ئەمىرنى كۆزدىن يوقىتىش ئۈچۈن چىغلىق مازارلىق ئەخمەتخان غوجا سىڭا كۆز بىلەن يوشۇرۇن تىل بىرىكتۈرىدۇ. ئۇلار ئالدى بىلەن ئابدۇرۇسۇلبەگنىڭ يۆلەنچۈكى ئەخمەت خەزىنىچى ۋە ئۇنىڭ ئىككى نەۋرىسىنى يوشۇرۇن ئۆلتۈرىدۇ.
ئەمىر ئابدۇرۇسۇلبەگ قېيىنئاتىسى ئەخمەت خەزىنىچى ۋە ئىككى ئوغلىنىڭ دەپنە مۇراسىمىدىن كېيىن، ئىنتىقام ئېلىشنى كېيىنگە قالدۇرۇپ، نۆۋەتتە جەڭ ئەڭ جىددىي بولۇۋاتقان بايانداي بارگاھىغا قايتىدۇ.
بۇ چاغدا جەڭ مەيدانىنىڭ ۋەزىيىتى ناھايىتى كەسكىن ئىدى. گەرچە ئىلى ۋىلايىتى مانجۇلاردىن ئازاد قىلىنغان بولسىمۇ، ئەمما بايانداي ۋە كۈرە قەلئەلىرىگە بېكىنگەن دۈشمەن ئەسكەرلىرى قوزغىلاڭچىلارغا قاتتىق قارشىلىق كۆرسىتىۋاتاتتى. قوۋۇقلىرى مۇستەھكەم، تاملىرى قېلىن ۋە ئېگىز سېپىلدىن ئارتىلىپ چۈشۈپ، بايانداي قەلئەسىنى ئېلىش مۇمكىن بولمايدۇ. كۈرەدىن بايانداينى قۇتۇلدۇرۇش ئۈچۈن چىققان مانجۇ چېرىكلىرى دەسلەپكى قەدەمدە قوزغىلاڭچى قوشۇنلارنى ئېغىر تالاپەتكە ئۇچرىتىدۇ. بۇ خەۋەردىن ئىلھاملانغان تۇرغاۋۇتلار ئىلىغا يۈرۈش قىلىش پىلانىنى تۈزىدۇ. مانا مۇشۇنداق ھالقىلىق پەيتتە ئەمىر ئابدۇرۇسۇلبەگ بىر قىسىم ئەسكەرلەرنى تېكەس تەرەپتىن ياردەمگە كېلىۋاتقان تۇرغاۋۇتلارنى توسۇشقا ئاتلاندۇرىدۇ. يەنە بىر قىسىم كۈچنى سەپەرۋەر قىلىپ، كۈرەدىن كېلىدىغان ياردەمچى قوشۇننىڭ يولىنى ئۈزۈش ئۈچۈن، يابانداي بىلەن كۈرەنىڭ ئوتتۇرىسى بولغان چەيلەڭزە ئۆتىڭىنىڭ يېنىدا «تام بارىگاھ» سوقۇپ، مۇداپىئەنى كۈچەيتىدۇ.
ئۇزۇن ئۆتمەي تېكەس يولىغا ئەۋەتىلگەن قوزغىلاڭچىلار ياماتۇدا تۇرغاۋۇت خانىدىن ئېلىپ كېلىۋاتقان 1200 جەڭ ئېتىنى قولغا چۈشۈرىدۇ. جىياڭجۈن يەنە كۈرە شەھىرىدىن 7000 لەشكەر بىلەن خادارېننى قوزغىلاڭچىلارنى يوقىتىشقا ئەۋەتىدۇ. بۇ جەڭدا ئابدۇرۇسۇلبەگ قوماندانلارغا خاس پاراسىتى ۋە باتۇرلۇقىنى كۆرسىتىدۇ. دۈشمەن 710 لەشكەرنىڭ جەسىتىنى تاشلاپ چېكىنىدۇ. قوزغىلاڭچىلار 96 زەمبىرەك، 50 ھارۋا ئوق-دورا غەنىمەت ئالىدۇ. شۇنىڭ بىلەن ئەرمىنىڭ خەلق ئارىسىدا شۆھرىتى ئاشىدۇ. چىڭ دائىرلىرى بۇ مەغلۇبىيەتنى جىياڭجۈننىڭ تەدبىرسىزلىكىدىن كۆرىدۇ ۋە چاڭ چىڭنى جىياڭجۈنلىكتىن قالدۇرۇپ ئورنىغا مىڭ شۈينى جىياڭجۈن قىلىپ تەيىنلەيدۇ.
مىڭ شۈي مەنسەپكە ئولتۇرغاندىن كېيىن يۇمشاق ۋاسىتە قوللىنىپ قوزغىلاڭ رەھبەرلىرىگە مۇنداق تەكلىپ قويىدۇ. 1. قوزغىلاڭچىلارنىڭ گۇناھىنى كۈچۈرۈپ، ئەپۇ ئومۇمىي قىلىش. 2. تارانچىلاردىن ئىلگىرى ئېلىنغان ئۆستۈرمە ئاشلىقلارنى قايتۇرۇپ بېرىش. 3. تارانچىلارنىڭ ئىستىقلالىيىتى-چىڭ ھۆكۈمىتىگە قاراشلىق بولماي، ئۇلارنىڭ ھەممە ئىشلىرىنى ئۆزلىرى قىلىشنى ئېتىراپ قىلىش (تارانچى ۋىلايىتى چەيلەڭزىگە قەدەر). 4. سۇلتانغا چىڭ ھۆكۈمىتىنىڭ چوڭ مەنسىپىنى يەنى لەھەل جۇڭزىلىق دەرىجىسىنى بېرىش. بۇنىڭ بەدىلىگە تارانچىلار بۇزۇلغان تۇڭگانلارنى ھۆكۈمەتكە تۇتۇپ بېرىش لازىم ئىدى. بۇ تەكلىپكە سۇلتان قاتتىق جاۋاب يازىدۇ.                        
ئەمىر ئابدۇرۇسۇلبەگنىڭ خەلق ئارىسىدا كۈندىن-كۈنگە ئېشىۋاتقان ئىناۋىتى مەزەمزاتنىڭ سۇلتانلىق ئورنىدىن ئايرىلىپ قېلىش ئەندىشىسىنى كۈچەيتىدۇ. مەزەمزاتنىڭ يول كۆرسىتىشى بويىچە ئەخمەتخان خوجا مانجۇچە يېزىلغان ساختا خائىنلىق خېتى تەييارلايدۇ. ئەخمەتخان خوجا ئۆزىنىڭ يېقىنلىرى بىلەن بارىگاھتىكى ئابدۇرۇسۇلبەگنىڭ چېدىرىغا باستۇرۇپ كىرىپ ئۇنى قەتلى قىلىدۇ. ئەمىرنىڭ يېقىنلىرى دەپ ئىسھاق خەزىنىچىنى ئۆلتۈرىدۇ. قازىكالان نەسىردىن ئەلەمنى زىندانغا تاشلايدۇ. ئەمىر ئابدۇرۇسۇلبەگنىڭ چېدىرىدىن جىياڭجۈنگە يازغان خائىنلىق خېتى چىقتى دەپ جامائەتكە ئېلان قىلىدۇ. بۇ چاغ 1865-يىلى 12-ئاينىڭ 21-كۈنى بولۇپ ئەمىر ئابدۇرۇسۇلبەگ 41 ياشتا ئىدى. ئەمما ھەق-ناھەقنى سۈرۈشتۈرىدىغان ئادەم بولمايدۇ. ئابدۇرۇسۇل ئەمىرنى قەتلى قىلغاندىن كېيىن ئەخمەتخان غوجىنىڭ دەرىجىسى كۆتۈرۈلىدۇ. ھەممە بەگلەر غوجامنىڭ كۆزىگە قاراپ ئىش قىلىدىغان، ھەتتا سۇلتانمۇ ئۇنىڭ سىزىقىدىن چىقمايدىغان بولىدۇ. بايانداي قەلئەسىنى ئېلىش نۆۋەتتە قوزغىلاڭنىڭ كېچىكتۈرۈشكە بولمايدىغان ئەڭ مۇھىم ۋەزىپىسى ئىدى. قوزغىلاڭچىلار 30 مىڭ كىشىلىك قوشۇن بىلەن بايانداي قەلئەسىنى مۇھاسىرىگە ئالىدۇ. سېپىلنى ئىككىنچى قېتىم پارتلىتىش يەنە سادىر پالۋانغا تاپشۇرۇلىدۇ. ئۇ بۇ قېتىم لەخمىنى ئۈچ ئوغلى بىلەن مۇكەممەل قىلىپ كولاپ، سېپىلنى مۇۋەپپەقىيەتلىك پارتلىتىپ، قوزغىلاڭچى قوشۇننىڭ ھۇجۇمغا ئۆتۈشىگە يول ئاچىدۇ.
باتۇر-قورقماس تارانچى جەڭچىلىرى سېپىلنىڭ بۇزۇلغان شورىسىغا يوپۇرۇلۇپ بارىدۇ ۋە دۈشمەننىڭ كۈچلۈك توپ ئوقىغا ئۇچرايدۇ. ئۇلارغا دالدا قىلغۇدەك ئورۇن بولمىسىمۇ ھەرگىز چېكىنمەيدۇ. ئالدىدا ئۆلگەن شېھىتلەرنىڭ جەسەتلىرى دۆۋىلىنىپ ئارقىدىكىلەرگە دادا بولغىدەك بولغاندىن كېيىنلا ئۇلارنىڭ دالدىسىدا قورغان ئىچىگە ئۆتكەندىن كېيىن ئۈچ كېچە-كۈندۈز تىغمۇ-تىغ جەڭ بولىدۇ. بايانداي قەلئەسىنىڭ قوماندانى مورۇنخا ئۆزىنىڭ يېقىنلىرى بىلەن بىر ئۆيگە بېكىنىۋېلىپ، ئۆزىنى بىراقلا پارتلىتىپ ئۆلىۋالىدۇ. بۇ ۋاقىت 1866-يىلى 1-ئاينىڭ 29-كۈنى ئىدى.
شۇ يىلى قىشنىڭ ئاخىرىدا قوقەندىن دەبدەبە ۋە تەنتەنە بىلەن قېرى غوجا لەقەملىك پو        چى ماخمۇت ئىسىملىك بىر زات كېلىدۇ (ئۇ ياغاچتىن زەمبىرەك ياساپ كارامەت كۆرسەتمەكچى بولغانلىقتىن پو        ى ماخمۇت ئاتالغان). ئۇنىڭ غەرىزى تارانچىلار ئۈستىگە غوجا ھاكىمىيىتىنى تىكلەش ئىدى. ئۇ كېلىپلا ئەخمەتخان غوجا بىلەن بىرلىشىپ سۇلتان مەزەمزاتنى ۋە ئۇنىڭ ئوغلى خىزىر غوجىنى ئۆلتۈرىدۇ. ئەلاخان پالۋاننى قاماققا ئالىدۇ. قېرى غوجا ئۆزىنى سۇلتان دەپ جاكارلايدۇ. ئەلاخان پالۋان قوزغىلاڭ باشلانغاندىن تارتىپ سادىر پالۋان، ئاقيول پالۋان، ئىسمائىل پالۋانلار بىلەن بىللە ئۇرۇشقا قاتناشقان قەيسەر كىشى ئىدى.
ئارا ئۆستەڭلىك قۇتلۇق مىراپ دېگەن كىشى مەخپىي مەجلىس ئۆتكۈزۈپ قېرى غوجىنى ئۆلتۈرۈپ، مەھبۇس ئەلاخان پالۋاننى سۇلتانلىققا كۆتۈرۈشنى قارار قىلىدۇ. قېرى غوجىنى ئۆلتۈرۈشنى تۇردى يۈزبېشىغا تاپشۇرىدۇ. تۇردى يۈزبېشى قارار بويىچە كېچىدە پوچى مەخمۇتنى ئۆز چېدىرىدا ئۆلتۈرىدۇ. ئەخمەتخان غوجا سۈيدۈڭگە قېچىپ بېرىپ، تۇڭگان بەگلىرىنىڭ قوينىغا يوشۇرىنىدۇ. پوچى مەخمۇتنىڭ سۇلتانلىقى بار-يوقى 36 كۈن ئۆمۈر سۈرىدۇ.
پوچى مەخمۇت قەتل قىلىنغاندىن كېيىن ئارائۆستەڭلىكلەرنىڭ قارارى بويىچە ئەلاخان پالۋان سۇلتان بولۇشى كېرەك ئىدى. لېكىن سۇلتان بولۇش ئۈچۈن چوقۇم كېڭەش ئېچىلىپ سايلام بولۇشى لازىم ئىدى. سايلامدا موللا شەۋكەت ئاخۇن سۇلتان بولدى. ئەلا پالۋان سەرئەسكەر (قوماندان) بولدى.
1867-يىلى باھاردا يېڭى سۇلتان ئەلاخان پالۋاننى سەردار قىلىپ، كۈرەنىڭ قەلئەسىنى ئىشغال قىلىشقا ئەۋەتتى. ئۇ ئالدى بىلەن كۈرە قەلئەسىنىڭ شىمال تەرىپىدىكى مۇھىم قورغان ساندۇڭ جاڭزىغا ھۇجۇم قىلىپ، ئۇنى 1867-يىلى 5-ئاينىڭ 27-كۈنى قولغا ئالىدۇ. ئاندىن كۈرە قەلئەسىنى مۇھاسىرىگە ئالىدۇ. سادىر پالۋان بۇ قېتىممۇ سېپىلنى ئىككى قېتىم پارتلىتىپ ھۇجۇمغا يول ئاچىدۇ. 1867-يىلى 6-ئاينىڭ بېشىدا كۈرە قەلئەسى قولغا ئېلىنىدۇ. كونا جىياڭجۈن ئەسىرگە چۈشىدۇ. يېڭىسى ئۇرۇشتا ئۆلىدۇ. ھېسابسىز ئالتۇن-كۆمۈشكە باي جىياڭجۈن ئوردىسى بۇلىنىدۇ. غەلبە شادلىقىدا مەست بولغان سەردارلار قوزغىلاڭچىلارنى قويۇپ بېرىدۇ. سۇلتان ئالتۇن-كۆمۈشنى خەزىنىگە ئالمايدۇ.
كۈرەنى بويسۇندۇرۇشتا سەركەردە ئەلاخان تالانتلىق ھەربىي قوماندان سۈپىتىدە تونۇلدى، ئابرويى ئۆستى، قوزغىلاڭچىلارنىڭ چوڭقۇر ھۆرمىتىگە سازاۋەر بولدى. ئەقىلسىز سۇلتان شەۋكەت ئاخۇن سۇلتانلىق ئورنىنى ئەلاخان پالۋانغا تارتقۇزۇپ قويۇشتىن ئەنسىرەپ، ئۇنى سەۋەپسىزلا بۇيرۇق بىلەن سەرئەسكەرلىكتىن قالدۇرۇۋېتىدۇ. يۇرت ئاقساقاللىرى ۋە خەلق ئەلاخان پالۋاننى قايتىدىن ئۆز مەنسىپىگە قويۇشنى شەۋكەت سۇلتاندىن تەلەپ قىلىدۇ. بۇ تەلەپ ئېتىبارسىز قالدۇرۇلغاندىن كېيىن ئاقساقاللار كېڭىشى چاقىرىلىپ، مەجلىس شەۋكەت ئاخۇننى سۇلتانلىقتىن قالدۇرۇپ، ئەلاخان پالۋاننى سۇلتان دەپ جاكارلايدۇ. توختى ئاخۇننى ئەمىرلىككە قويىدۇ. تەختتىن چۈشكەن شەۋكەت ئاخۇن ئەخمەتخان غوجىنىڭ كەينىدىن سۈيدۈڭگە بېرىۋالىدۇ.
يالغۇز تۇڭگانلارغىلا سۇلتان بولۇپ يۈرگەن ياگور ئاخۇننىڭ خېلىدىن بېرى تارانچىلار ئىچىدىكى نىزادىن پايدىلىنىپ ئىلى سۇلتانلىقىنى چاڭگىلىغا كىرگۈزۈۋېلىش نىيىتى بار ئىدى. ئۇ ئۈرۈمچىدىكى داۋۇت خەلپەتنىڭ يەل بېرىشى ۋە خائىن ئەخمەتخان غوجا ۋە شەۋكەت ئاخۇنلارنىڭ قوللىشى بىلەن سۈيدۈڭدىن تۇڭگان قوشۇنىنى باشلاپ كېلىپ، كۈچ بىلە ئەلاخان سۇلتاننى تەختتىن چۈشۈرمەكچى بولىدۇ. مۇشۇنداق ھالقىلىق پەيتتە ئەمىرلىك ۋەزىپىسىدىن ئانچە رازى بولماي يۈرگەن توختى ئاخۇنمۇ نومۇسسىزلارچە خائىنلىق قىلىپ، دۈشمەن تەرەپكە ئۆتۈپ كېتىدۇ. نەتىجىدە ئۇيغۇر-تۇڭگانلار ئوتتۇرىسىدا ئۇرۇش چىقىپ، قان تۆكۈلىدۇ. ئاز سانلىق بولغان تۇڭگانلار بەرداشلىق بېرەلمەي پىتىراپ كېتىدۇ. ياگور ئاخۇن ئۇرۇشتا قازا قىلىدۇ. خائىن ئەخمەتخان غوجا، توختى ئاخۇنلارغا  ئەڭ ئىبرەتلىك ئۆلۈم جازاسى-قىلىچ بىلەن چېپىپ ئۆلتۈرۈش جازاسى بېرىلىدۇ. موللا شاۋكەت ئاخۇننى تاغارغا سېلىپ، تىرىك پېتى ئىلى دەرياسىغا تاشلايدۇ.
ئىلى دېھقانلار قوزغىلىڭى تۆت يىل ئۇرۇش قىلىپ (1867-1864) غەلبىنى قولغا كەلتۈردى. ئەلاخان سۇلتان ئازادلىق ئىشلىرىغا پۇتلىكاشاڭ بولۇۋاتقان توسقۇنلۇقلارنى تەلتۆكۈس تازىلاپ، سۇلتانلىقنىڭ ئىچكى قىسىمىدىكى ئىتتىپاقسىزلىقلارغا خاتىمە بېرىپ، خەلقنى ئەمىن تاپقۇزدى. ئۇ تاكى 1871-يىلى 6-ئاينىڭ 22-كۈنىگىچە ئۆزى مۇستەقىل 4 يىل ھاكىمىيەت سورىدى.

Ⅱ.ئىلى سۇلتانلىقىنىڭ زېمىنى ۋە نوپۇسى

ئىلى سۇلتانلىقىنىڭ ئومۇمىي يەر مەيدانى، ھازىرقى ئىلى ۋىلايىتىنىڭ ئىگىلىگەن يەر مەيدانى (56 مىڭ 350 كۋادىرات
كىلومېتىر) دىن سىرت قورغاس دەرياسىنىڭ غەربىدىكى زېمىنلار-بۇ دائىرىگە ھازىرقى قازاقىستاننىڭ ياركەنت ناھىيەسىدىن غەربكە 18 رۇس چاقىرىمى كېلىدىغان جايدىكى بورغاچاغىچە، غەربىي شىمال تەرەپتىن سارىئۆزەكتىكى ئالتۇن ئىمەل چېگرا پونكىتىغىچە بولغان زېمىنلار كىرەتتى.[4]
تۆۋەندىكى جەدۋەلدىن ئىلى سۇلتانلىقىنىڭ ئاھالىسىنىڭ سانى ۋە تەركىبىنى كۆرۈشكە بولىدۇ.

jkkkjzkuz

بۇ رەقەملەرگە قەشقەرىيەدىن غۇلجىغا ۋە باشقا شەھەرلەرگە كېلىپ ئورۇنلىشىپ قالغان سودىگەر ئۇيغۇرلار ھەم تاتار، داغۇر، قىرغىزلارنى قوشساق ئىلى سۇلتانلىقىنىڭ ئاھالىسى 150 مىڭغا يېقىنلىشىدۇ. بىزنىڭ بۇ پىكىرىمىزنى پانتوسوۋنىڭ «غۇلجا ئۆلكىسىنىڭ مەلۇماتى 1871-1876 يىللار» ناملىق كىتابىدا بېرىلگەن ھۆججەتمۇ قۇۋۋەتلەيدۇ.[5]

Ⅲ.ئىلى سۇلتانلىقىنىڭ ئاھالىسىنى ئاساسەن دېھقانلار دېيىشكە بولاتتى. دېھقانلار بۇغداي، قوناق، ئارپا، تېرىق، شال، پۇرچاق، قوغۇن-تاۋۇز، كاۋا، تەرخەمەك، سەۋزە، چامغۇر، تۇرۇپ، قىزىلچا، كاپوستا، پىياز، سامسق قاتارلىقلاردىن باشقا ئىقتىسادىي زىرائەتلەردىن پاختا، كەندىر، چىگە، زىغىر، قىچا، باغۋەنلەر ئۈزۈم، ئالما، ئۆرۈك، ئامۇت، شاپتۇل ۋە باشقا مېۋىلەرنى ئۆستۈرگەن. بۇ يېزا ئىگىلىك مەھسۇلاتلىرىنىڭ باھاسى غۇلجا بازىرىدا ناھايىتى ئەرزان بولغان. مەسىلەن: ئەينى چاغدا ئۆز كۆزى بىلەن كۆرگەن رۇس ساياھەتچىسى بارون ئا.كائول بارىسنىڭ يېزىشىچە، 1870-يىلى غۇلجىدىكى ئوزۇق-تۆلۈكلەرنىڭ باھاسى تۆۋەندىكىدەك بولغان.

100 جىڭ (1.5 پۇت) ياخشى بۇغدا ئۇنى–18 كۈمۈش تىيىن
100 جىڭ ئارپا—————12 كۈمۈش تىيىن
100 جىڭ گۈرۈچ————–60 كۈمۈش تىيىن
100 جىڭ سۇ ماي——–بىر تەڭگە 20 كۆمۈش تىيىن
100 باغ بېدە————-20-50 كۆمۈش تىيىن

نەرقى-ناۋانىڭ بۇنداق ئەرزان بولۇشى بىرىنچىدىن مەرمۇرچىلىق، ئىككىنچىدىن چەتئەللەرگە چىقىرىش ئىنتايىن ئاز بولغان. ئۇنىڭ ئۈستىگە ياساش سانائىتى تەرەققىي قىلمىغان. ھۈنەرۋەنلەر (تۆمۈرچىلىك، ياغاچچىلىق، باپكارچىلىق، تۈگمەنچىلىك، زەگارچىلىق ۋە باشقىلار) پەقەت ئىچكى بازارنىڭ ئېھتىياجى ئۈچۈنلا خىزمەت قىلغان. شۇڭا ئوزۇق-تۆلۈكلەرنىڭ باھاسى ئەرزان سانائەت ماللىرىنىڭ باھاسى ئىنتايىن قىممەت بولغان. بۇنىڭغا بىر مىسال: 1870-يىلى ئاۋغۇسىتتا غۇلجىدا بولغان رۇسىيەلىك تەرجىمان بارودىننىڭ ئېيتىشىغا قارىغاندا 60 تىيىنلىق بىر بولاق يىڭنىگە بىر سودىگەر 11 پۇت ئاق ئۇن، ئىككى قاپ ئاق نان تېگىشكەن.
سودا-سېتىقتا كۆمۈش تىيىنلار ئاساس قىلىنغان. بىر سەر كۈمۈش شۇ چاغدىكى رۇسىيە ئاقچىسىغا سۇندۇرغاندا ئىككى كۆمۈش سومغا باراۋەر ئىدى. بىر سەر كۈمۈشنى مايدىلاشقا 10 مىسقال كۈمۈش يېتەتتى. بىر مىسقالنى مايدىلاشقا مىس چەك ۋە يارماقلار ئىشلىتىلەتتى. سەردىن چوڭ ئۇيۇل كۈمۈشلەر-قوي تۇياق (12.5 سوم)، تاي تۇياق 120-100 سوم) غا باراۋەر ئىدى. بۇنىڭدىن باشق غۇلجا بازارلىرىدا يېكاتېرىنا دەۋرىدە چىقىرىلغان رۇس ئاقچىسى ئۆز كۈچىنى ساقلاپ قالغان ئىدى.
غۇلجىدا پەقەت دورا (پۇرۇخ) ئىشلەپچىقىرىدىغان زاۋۇت قۇرۇلغان ھەم كىيىم-كېچەك تىكىش كارخانىلىرى بولغان. قەغەز ئىشلەپچىقىرىدىغان ئورۇندىن ئۈچى، ماي تارتىدىغان زاۋۇتتىن 47 سى، تۈگمەنلەرنىڭ سانى خېلى كۆپ بولغان. ئەمما بۇ زاۋۇتلار ئىنتايىن كىچىك كۆلەمدە بولغان. مەسىلەن: غۇلجىدىكى بارلىق قەغەز ئىشلەپچىقىرىدىغان، مىس ئېرىتىدىغان، ماي زاۋۇت، گۈڭگۈرت زاۋۇت، خۇمدان، 13 ئاياغ تىكىش كارخانىسى، شام-چىراغ ئىشلەپچىقىرىش كارخانىسى، تۆمۈرچىلىك دۇكانلىرى بولۇپ، ھەممىسىدە بار-يوقى ئىككى مىڭغا يېقىن ئائىلە ھۈنەرۋەنچىلىك بىلەن شۇغۇللانغان.

Ⅳ. ئىلى سۇلتانلىقىنىڭ ئىچكى ۋە تاشقى سىياسىتى
ئىلى سۇلتانلىقىنىڭ ئىچكى ۋە تاشقى سىياسىتى توغرىسىدىكى مەلۇماتلارغا نەزەر سالساق تۆۋەندىكىلەرنى بىلەلەيمىز.
[1] سۇلتانلىقنىڭ بىرىنچى ياردەمچىسى ئەمىر بولۇپ ھەربىي ئىشلارنى باشقۇرغان. ئەمىرنىڭ تۆۋىنىدىكى ھەربىي ئەمەلدارلار: قۇشبەگ، قازى ئەسكەر، لەشكەر بېشى، مىڭ بېشى، پانسات، مەھرەم (ئاديوتانت)، يۈز بېشى، ئون بېشى. مۈلكىي ئەمەلدارلار: ئەل بەگ، قازى كالان، ھاكىمبەگ، قازى رەئىس، رەئىس باش سەركار (ئېلىق-سېلىق يىغقۇچى)، مىرزا، مىرشاپ (قاراۋۇللار بېگى) مىراپ، كۆك بېشى، بازار بېگى، شان بەگ ۋە باشقىلار.
سۇلتان يۇقىرىدا ئاتالغان ئەمەلدارلارنىڭ ياردىمى بىلەن دۆلەتنى باشقۇرغان. ئۆلۈم جازاسى بېرىش، چەتئەللەرگە ئەلچى ئەۋەتىش، ھەربىي قىسىملارنى قايسى چېگراغا يېقىن تۇتۇش قاتارلىق ئىشلارنى سۇلتان ئۆزى تەستىقلىغاندىن كېيىن ئەمەلگە ئاشاتتى. سوت ئىشلىرى شەرىئەت يولى بىلەن قازىخانىدا سورىلاتتى.
[2] ئىلى سۇلتانلىقىدا ئاقساقاللار كېڭىشى سۇلتاننى سايلاش ھەم ئېلىۋېتىش كۈچىگە ئىگە ئىدى. سۇلتان كېڭەش ئالدىدا جاۋاب بېرەتتى. بۇ ھال ئىلى سۇلتانلىقىدا ھاكىمىيەت باشقۇرۇش ئىشىنىڭ دېموكراتىك تۈزۈم ئاساسىدا تەشكىل قىلىنغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ.
[3] سۇلتانلىقتا يەر دۆلەت مۈلكى، شەخسىي مۈلۈك ۋە ۋەخپە مۈلۈك دەپ ئۈچ تۈرگە بۆلۈنگەن. مەنچىڭ ئەمەلدارلىرىنىڭ ۋە ئۇلارغا جان دىلى بىلەن خىزمەت قىلغان باشقا ئەمەلدارلاردىن مۇسادىرە قىلىنغان يەرلەر دۆلەت مۈلكىگە ئۆتكۈزۈلگەن. ئۇيغۇر، تۇڭگانلارنىڭ ئاتا-بوۋىلىرى دېھقانچىلىق قىلغان يەرلەر ئۇلارغا مىسراسقا قالدۇرۇپ شەخسىي مۈلۈككە ئايلاندۇرۇلغان. يەر ئىگىسى ئۆزىگە قاراشلىق يەرلەرنى سېتىۋېتىشكە، ھەدىيە قىلىشقا ياكى ئىجارىگە بېرىشقا ھوقۇقلۇق بولغان. مەدرس، مەسچىت، مازارلارغا قاراشلىق يەرلەر ۋەخپە مۈلۈك دەپ ئاتالغان.
سۇلتان ئەسكەر باشلىقلىرىغا ۋە باشقا ئەمەلدارلارغا ئىش ھەققى ئۈچۈن (مائاش ھېسابىغا) دۆلەت يېرىدىن بۆلۈپ بەرگەن. بۇنى ئىلى سۇلتانلىقىدىمۇ سۇيۇرغال دەپ ئاتىغان. سۇيۇرغال يەرنى يەرسىز دېھقانلار ئىجارىگە ئېلىپ دېھقانچىلىق قىلغان. چوڭ
ئەمەلدارلارغا ئايرىم يېزا-كەنتلەرنىڭ ئاھالىسىدىن دۆلەت خەزىنىسىگە يىغىشقا تېگىشلىك بولغان ئېلىق-سېلىقنىڭ بىر قىسىمىنى ئۆز پايدىسىغا ئېلىش ھوقۇقى بېرىلگەن. بۇمۇ سۇيۇرغال دەپ ئاتالغان. دۆلەت خىزمىتىدىن بوشىتىلغان ئەمەلدار سۇيۇرغاللىق ھوقۇقىدىن ئايرىلغان.
[4] دېھقاندىن ھوسۇلنىڭ ئوندىن بىر قىسىمىنى، چارۋىچىلاردىن تىرىك مالنىڭ قىرىقدىن بىر قىسىمىنى دۆلەت خەزىنىسىگە ئالغان. ئېلىق-سېلقتىن پەقەت ۋەخپە يەرلىرى، چوڭ ھەربىي ئەمەلدارلار ۋە تۇڭگانلار تولۇق ئازاد قىلىنغان. ئەمما تۇڭگانلار دۆلەت ئىشىدىن چەكلەنگەن ئىدى.
[5] سان جەھەتتە ئىككىنچى ئورۇندا تۇرىدىغان قازاقلار سۇلتانلىقنىڭ رۇسىيەگە چېگرىداش جايلىرىدا چارۋىچىلىق بىلەن شۇغۇللىناتتى. ئۇلارنى ئۆزلىرىنىڭ ئاقساقاللىرى باشقۇراتتى. موڭغۇللارنى بولسا سۇلتان ئۆزىنىڭ ئۇرۇق-تۇغقانلىرىدىن بەلگىلەنگەن ئەلبەگ باشقۇراتتى. سۇلتانلىقتا ھەممىدىن شىبە، سولانلارنىڭ ھوقۇقى قاتتىق چەكلەنگەن ئىدى. ئۇلار بۇرۇن مانجۇ ھاكىمىيىتىنى ئاكتىپ قوللىغاچقا ئەمدى ئېغىر دۆلەت ئىشلىرىنى ئورۇنلاشقا مەجبۇر .ىدى. غۇلجا ۋە باشقا شەھەرلەردە ياشىغان ئاز ساندىكى خەنزۇلار دۆلەت كارخانىلىرىدا ئىشلەيتتى، بەزىلىرى ئۇششاق ھۈنەرۋەنچىلىك قىلاتتى، بىرنەچچىسى قەغەز ياساش، ماي زاۋۇتلىرىنىڭ ئىگىسى ئىدى. ئىچكىرىدىن سۈرگۈنگە كەلگەن چەنپەنلەر غۇلجىدا مەدىكارچىلىق بىلەن جان باقاتتى.
[6] ئىلى سۇلتانلىقى تاشقى سىياسەتتە مۇستەقىلىقكە ئىنتىلگەن ۋە قوشنا دۆلەتلەر بىلەن تىنچ بىللە ئۆتۈش بىلەن كۇپايىلىنىپ، ئىزچىل بېكىنمە ھالەتنى ساقلىغان.
سودا جەھەتتە ئىلىنىڭ كارۋانلىرى تاغ-داۋانلار ئېشىپ جەنۇبتىكى يەتتە شەھەرگە، شىمالدىن ئۈرۈمچى، ماناس، قۇتۇبى قاتارلىق شەھەرلەرگە بارغان. رۇس سودىگەرلىرىنى ئىچكى بازارغا قويۇپ بېرىشكە رۇخسەت قىلمىغان ۋە ئىلىدىن رۇسىيەگە ئاشلىق ئېلىپ چىقىشقا يول قويمىغان. رۇسىيەدىن چەكلىك ساندىكى ئۆزبېك ۋە تاتار سودىگەرلىرى غۇلجىغا كېلىپ سودا قىلغان.
ئىلىدىن يەتتە شەھەرگە بۇغداي، گۈرۈچ، قىچا، تىرىك مال، خام تېرە، يۇڭ، كىگىز، تاشكۆمۈر، تۈرلۈك كىيىم-كېچەك ئېلىپ بېرىپ ئۇ تەرەپتىن تۈرلۈك رەخت، يېپىنچا، سەللە، قورال، ئەيلەنگەن تېرە، ئىگەر-توقۇم ئېلىپ كېلەتتى. ئۈرۈمچىدىن ئېلىپ كېلىنىدىغان ئاساسىي مال چاي ئىدى. رۇسىيەگە بارغان سودىگەرلەر ئاشلىقتىن باشقا ھەممە ماللارنى ئېلىپ بارغان ئۇنىڭ ئورنىغا چىت، ئەرزان باھالىق سوكتا، مېتال بۇيۇملارنى ۋە ئەيلەنگەن تېرە ئېلىپ كەلگەن.
غۇلجىدا رۇسىيەدىن كەلگەن سودىگەرلەرنىڭ 16 دۇكىنى، قەشقەرلىكلەرنىڭ توققۇز دۇكى بولغان. ئۇنىڭدىن باشقا 30 غا يېقىن كىچىك مىلىچمال دۇكانلىرى بولغان. قەشقەر، ئۈرۈمچى سودىگەرلىرى چۈشىدىغان ئىككى كارۋان سارىيى بولغان.
ئىلى سۇلتانلىقى رۇسلاردىن كېلىدىغان خەۋپتىن ئەنسىرەپ، چارۇسسىيە دائىرلىرىنىڭ «رۇسىيە سودىگەرلىرىنىڭ ئىلى رايونىغا كىرىپ-چىقىشىغا رۇخسەت قىلىش، رۇسىيە كېمىلىرىنىڭ ئىلى دەرياسىدا قاتنىشىغا رۇخسەت قىلىش» دېگەن تەلەپلەرنى قەتئىي رەت قىلغان ئىدى.
قەشقەرىيە ھاكىمى ياقۇببەگ تەرىپىدىن ئەلچى ئەۋەتىلگەن ئىدى. ئەلچىلەرنىڭ تەكلىپلىرى رەت قىلىنىپ قايتۇرۇلغانىدى.
ئەمما سۇلتان رۇس تۆرىلىرىدىن بارون ئا.كائولبارس ۋە تەرجىمان بارودىن قاتارلىق ساياھەتچىلەرنىڭ ئىلى دىيارىنى ئارىلشىغا ھەم تەكشۈرۈشىگە يول قويدى. ھەتتا ئۇلارنىڭ بەزىلىرى ئىلى دەرياسىنىڭ جەنۇبىدىكى تارانچى ئەسكەرلىرىنىڭ غالجاتتا ئۆتكۈزگەن ياسال (مانىۋېر) نى كۆزدىن كەچۈردى. ئەمەلىيەتتە ئۇلار چاررۇسىيە دائىرلىرىنىڭ ئىلى سۇلتانلىقىنىڭ سىياسىي، ئىقتىسادىي، ھەربىي ئەھۋالىنى تىڭتىڭلاش ئۈچۈن ۋەتكەن جاسۇسلىرى ئىدى.
سۇلتان كۈنلىرىنى ئوردا بەگلىرى بىلەن بىللە ئەيشى-ئىشرەت ۋە شىكارغا چىقىش بىلەن ئۆتكۈزدى. خەلق ئىگىلىكىنى يۈكسەلدۈرۈپ، ھاكىمىيەتنى قۇدرەت تاپقۇزۇش جەھەتتە ھېچقانچە ئىش قىلالمىدى.
چەت ئەللەردە بىلىم تەھسىل قىلىپ يۇرتىغا قايتقان زاھىت ئەپەندى سۇلتانغا ھاكىمىيەت ئىشلىرىنى باشقۇرۇش جەھەتتە زۆرۈر بولغان تەكلىپلەرنى بەرگەن بولسىمۇ، سۇلتان ئۇنى «ھاكىمىيەتنى ئاغدۇرۇش كويىدا بولدى» دەپ، دارغا ئېسىپ ئۆلتۈردى.
1871-يىلى باھاردا، يەتتە سۇ رايونىنىڭ شەرقىدىكى قازاقلار چاررۇسىيەنىڭ ھۆكۈمرانلىقىغا بويشۇنۇشنى خالىماي، تۈركۈم،تۈركۈملەپ جۇڭگو چېگرىسى ئىچىگە كۆچىدۇ. 1871-يىلى 3-ئايدا ۋېرنى ناھىيەسىگە قاراشلىق قازاقلارنىڭ باشچىلىرىدىن تازابېك ۋە چالتابايلار ئىلى سۇلتانىغا خەت يېزىپ ئۆزلىرىگە پاناھلىق بېرىشنى تەلەپ قىلىدۇ. سۇلتان ماقۇللۇق بىلدۈرۈپ خەت يازىدۇ. ئۇلار چاررۇسىيەنىڭ نۇرغۇن توسقۇنلىقلىرىنى بۆسۈپ ئۆتۈپ 4-ئاينىڭ ئاخىرلىرىدا ئىلى سۇلتانلىقىنىڭ زېمىنىغا كىردى (تارىخىي ماتېرىياللارغا قارىغاندا چونجى ئاۋۇلى ۋە تېمىرلىك-قوروقتاۋ ئاۋۇلىدىن بولۇپ جەمئىي 1000 ئۆيلۈك كىشى ئۆتكەن). سۇلتان ئۇلارنى توققۇزتارا ناھىيەسىگە ئورۇنلاشتۇرىدۇ.
قاچاقلارنىڭ ئىلى سۇلتانلىقىنىڭ ھېمايىسىگە ئېرىشكەنلىكىدىن خەۋەر تاپقان يەتتىسۇ گوبىرناتورى كالپاۋىسكى دەرھال سۇلتانغا ئۇلارنى قايتۇرۇپ بېرىش توغرىسىدا مۇراجىئەت قىلىدۇ. سۇلتان ئۆزىنىڭ ھىمايىسىگە سىغىنغان قازاقلارنى تۇتۇپ بېرىشنى ئۆزىنىڭ سۇلتانلىقىغا مۇناسىپ كۆرمەي، كالپاكوۋىسكىنىڭ تەلىپىنى رەت قىلىدۇ.
1871-يىلى 5-ئاينىڭ 31-كۈنى چاررۇسىيە تازابېك ۋەقەسىنى باھانە قىلىپ ئىلى رايونىغا كەڭ كۆلەمدە ھۇجۇم قىلىدۇ. سۇلتان ئىلىدىكى ھەر مىللەت خەلقىگە باشچىلىق قىلىپ، چاررۇسىيەنىڭ تاجاۋۇزچىلىقىغا قەتئىي قارشى تۇرغان بولسىمۇ قورال-ياراقنىڭ ناچارلىقى ۋە ئىچكى جەھەتتە خائىنلارنىڭ تەسلىمچىلىك قىلىش تۈپەيلى نائىلاج 1871-يىلى 6-ئاينىڭ 22-كۈنى رۇسىيە دائىرلىرىگە تەسلىم بولىدۇ. بۇ ھەقتە گېنرال كالپاكوۋىسكى يۇقىرىغا يازغان دوكلاتىدا مۇنداق دەيدۇ:«21-ئىيۇن سۈيدۈڭدىن چىقىشىمىز بىلەنلا بىزنى سۇلتاننىڭ ئەلچىلىرى-تەركىبىدە ئۈچ كىشى، ئۇلارنىڭ بىرى سۇلتاننىڭ ئوغلى (كېۋىربەگ)، قالغانلىرى سۇلتاننىڭ خەزىنىچىلىرى ئابدۇللا بىلەن ئابدۇراخمان كۈتۈۋالدى…تارانچىلارنىڭ تولۇق بويسۇنغانلىقى بۈگۈن ئەمەلىيەتتە ئىسپاتلاندى. مېنىڭ قوشۇنۇم سۇلتان ھەم ئۇنىڭ ئەمەلدارلىرىنىڭ ھەمرالىقىدا باياندايدىن غۇلجىغىچە بولغان ئارىلىقتا ھېچقانداق قارشىلىققا دۇچ كەلمىدى. ھەممە يەردە ئاھالىلەر بىزنى تولۇق ئىتائەت بىلەن كۈتۈۋالدى. سۇلتان غۇلجا قورغان دەرۋازىسىنىڭ ئاچقۇچىنى، قورال-جابدۇقلارنى، جۈملىدىن 193 زەمبىرەك، 250 تىن ئوشۇق مىلتىق، كۆپلىگەن ئوق-دورا، 6000 پۇت (96 توننا) بۇغداي ۋە ئارپا ھەم باشقا نەرسىلەرنى ماڭا تاپشۇردى».[5] شۇنىڭ بىلەن مۇستەقىل تۆت يىل ھاكىمىيەت يۈرگۈزگەن ئىلى سۇلتانلىقى مۇنقەرز بولدى. چاررۇسىيە دائىرلىرى ئوبۇل ئەلا سۇلتانلىقىنىڭ ئىلىدا داۋاملىق تۇرۇۋېرىشىنى خەۋپلىك دەپ قاراپ، ئۇنى 1871-يىلى 9-ئاينىڭ 17-كۈنى ۋېرنىغا نازارەت ئاستىدا ئېلىپ كەتتى.

Ⅴ. ئىلى سۇلتانى ئوبۇل ئەلاخاننىڭ چەت ئەلدىكى تۇتقۇنلۇق ھاياتىغا دائىر ئۈچ مۇھىم ھۆججەت
بىرىنچى ھۆججەت
12.تۈركىستان ھەربىي ئوكرۇگى، يەتتىسۇ ئوبلاستلىق ئەسكەرلەر ئىشتابى، غۇلجا بۆلۈمى، ۋېرنى شەھىرى.
1872-يىل 22-مارت. 2136-نومۇرلۇق[6]
يەتتىسۇ ئوبلاستى غۇلجا ئىشلىرى بويىچە ھەبىي گوبىرناتورنىڭ باشقارمىسىغا:
سۇلتاننىڭ (ئوبۇل ئوغلى) تەمىناتى ئۈچۈن 2-سېنتەبىردىن[7] تۆت ئايغا يىللىق مۇئاشى 1400 رۇبلى ھېسابىدا 467 رۇبلى ئاقچا بېرىلدى. شۇنداقلا ئۇنىڭ بىر كۈنلۈك تەمىناتى 2 رۇبلى 50 كوپېك ھېسابىدا 12-ئىيۇلدىن 1-سېنتەبىرگىچە، يەنى 48 كۈنگە 120 رۇبلى تۆلەندى.
ئىككىنچى ھۆججەت
10.تۈركىستان گېنرال گوبىرناتورى يەتتىسۇ ئوبلاستى ھەربىي گېنرال گوبېرناتورى لاۋازىمىتى ئورۇنلىغۇچى جانابلىرىغا:
1875-يىلى 9-ئاۋغۇست. 5012-نومۇرلۇق، تاشكەنت[8]
سۇلتان ئوبۇل ئوغلىنىڭ ئانىسى زەينەپخان مىرالىنا ئوبۇل ئوغلىنىڭ ئۆزى بىلەن كۆرۈشۈش ئۈچۈن غۇلجىغا كېلىپ كېتىشىنى سوراپ ماڭا ئىلتىماس قىلغان ئىدى. ۋېرنى شەھىرىدە ئىستىقامەت قىلغۇچى سۇلتان ئوبۇل ئوغلىغا ئىككى ھەپتىگىچە غۇلجىغا بېرىپ كېلىشىگە رۇخسەت بېرىلدى، شۇنىڭ بىلەن بىللە سىز جانابلىرىنى خەۋەردار قىلىمەنكى، ئەگەر غۇلجىدا يۈرگىنىدە ئوبۇل ئوغلىنىڭ خەلققە ئەسكى تەسىرى تەگكىدەك بولسا، ئۇ دەررۇ، ئىككى ھەپتىلىك قەرەلنىڭ پۈتمىگەنلىكىگە قارىماي، غۇلجىدىن قوغلىنىدىغان بولىدۇ.
گېنرال-ئاديوتانت فان كائۇفمان


ئۈچىنچى ھۆججەت
يەتتىسۇ ئوبلاستى ھەربىي گبىرناتورى غۇلجا ئىشلىرى باشقارمىسى
1875-يىلى 4-ئاۋغۇست. 1699-نومۇرلۇق، ۋېرنى شەھىرى[9]
بىلەت
مەزكۇر بىلەن بىلەن غۇلجىنىڭ سابىق سۇلتانى تارانچى ئوبۇل ئوغلى ئىبراگىموۋقا، ئۇنىڭ رەپىقىسى مەريەمگە ھەم ئۇلار بىلەن بىللە بارىدىغانلار: موللا يەھيا ھاسانوۋغا ئايالى مىنىس بىلەن، سوپى ئەلىيىۋغا ئايالى گۈلچەھرە بىلەن، دەۋرانقۇل سۈپۈرگىگە ئايالى قەرىيە بىلەن، قاسىم روزىمۇھەمەدوۋغا، ئابدۇلخەير مۇھەممەت قۇربانوۋغا، قەمىردىن رەخمىتۇللىنغا، سىدىق ئەلىيىۋقا، توختى باقى ئازنىباقىيۋغا ۋە ئابدۇلئەزىز مۇھەممەت ئەزىزوۋغا-ھەممىسى بولۇپ ئون ئەر كىشى ۋە تۆت ئايالغا بېرىلدى. ئۇلارغا غۇلجا شەھىرىگە بېرىپ، ئۇرۇق-تۇغقانلىرىنى كۆرۈپ كېلىشىگە تۈركىستان گېنرال-گوبىرناتورى ئالىي جانابلىرىنىڭ ئىجازىتى بويىچە رۇخسەت قىلىندى. ئۇلارغا غۇلجا شەھىرىدە تۇرۇش ئۈچۈن ئىككى ھەپتىلىك مۇددەت رۇخسەت بېرىلدى، بۇ مۇددەتنىڭ تۈگىشى بىلەن غۇلجىدىن ۋېرنى شەھىرىگە دەرۇ قايتىپ كېلىشى لازىم.
ھەربىي گوبىرناتورنىڭ ئىشىنى ئورۇنلىغۇچى، ئۇنىڭ ياردەمچىسى راسسىكى.


پايدىلانغان ماتېرىياللار
1.        تېيىپچان ھادى: «ئىلى گۇڭ-بەگلىرى ۋە ئۇلارنىڭ ئەۋلادلىرى» ئىلى تارىخىي ماتېرىياللىرى 1-قىىسىم.
2.        يۇنۇسجان ئېلى: «1864-يىلىدىكى ئىلى دېھقانلار قوزغىلىڭىغا دائىر ئىككى مۇھىم ۋەقە». شىنجاڭ تەزكىرىچىلىكى 1993-يىلى 2-سان.
3.        ئىسىيېۋ داۋۇت ئابدۇلموۋىچ: «يەتتە شەھەر ئۇيغۇر دۆلىتى» ئالمۇتا. قازاقىستان نەشرىياتى 1990-يىل نەشىرى.
4.        نەزەر غوجا ئابدۇسەمەتوۋ: «يورۇق ساھىللار». ئالمۇتا. «جاۋزۇۋشى» نەشرىياتى 1991-يىل نەشرى.
5.        غوجائەھمەت يۇنۇس: «غازات دەرمۈللك چىن داستانىنىڭ ماتېرىيال قىممىتى». «ئىلى دەرياسى ژۇرنىلى». 2000-يىل 1-سان.
[1] بۇ كىتاب ئەينى ۋاقىتتا س س س ر پەنلەر ئاكادېمىيەسى شەرقشۇناسلىق ئىنىستىتۇتىدا نەشرگە تەستىقلانغان. ئالمۇتا «قازاقىستان» نەشرىياتى تەرىپىدىن 1990-يىلى نەشىر قىلىنغان.
[2] ۋېرنى-رۇس تىلىدا ئىشەنچىلىك قورغان دېگەن مەنىدە بولۇپ، ھازىرقى قازاقىستاننىڭ ئالمۇتا شەھىرىنى كۆرسىتىدۇ.
[3] ئابدۇرۇسۇلبەگ-مەزەمزاتتىن بۇرۇن ئىلىنىڭ ھاكىمى بولغان چورۇقنىڭ ئوغلى. مەزەمزات بولسا چورۇق ھاكىمدىن بۇرۇن ھاكىم بولغان خالزاتنىڭ ئولى.
[4] 1981-يىلى 2-ئاينىڭ 24-كۈنى جۇڭگو-رۇسىيە ئىمزالىغان «سانت-پېتىربۇرگ» شەرتنامىسىنىڭ 3-ماددىسىدىكى «ئىلىدىكى قورغاس دەرياسىنىڭ غەربىدىكى رايونلار رۇسىيەگە ئايرىپ بېرىلىدۇ» دېگەن مەزمۇن بويىچە بۇ زېمىنلار رۇسىيە تەرەپكە ئايرىپ بېرىلگەن.
«شىنجاڭنىڭ قىسقىچە تارىخى» شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى 1992-يىل 5-ئاي 1-نەسىرى، 2-توم 408-بەت.
[5] مەركىزى ھۆكۈمەت تارىخ ئارخىپى. قازاقىستان س س ر. 21-دېلو، 1-ئارخىپ 25-بەت.
[6] مەركىزى ھۆكۈمەت تارىخ ئارخىپى. قازاقىستان س س ر. 16-دېلو، 25-بەت.
[7] 1871-يىلى كۆزدە تۇتۇلىدۇ.
[8] مەركىزى ھۆكۈمەت تارىخ ئارخىپى. قازاقىستان س س ر. 161-دېلو، 1-بەت.
[9] مەركىزى ھۆكۈمەت تارىخ ئارخىپى. قازاقىستان س س ر. 16-دېلو 14-بەت.


(ئاپتور غۇلجا شەھەر روشەن كوچا 153-قورۇدا)
مەسئۇل مۇھەررىر: ئاسىمجان ئوبۇلقاسىم

مەنبە: ئىلى دەرياسى ژۇرنىلىنىڭ 2013-يىلى 2-سانىدىن ئېلىندى.

جاۋاب يېزىش