TARIHI EMINIYE – HISTORY OF PEACE
HUNLARNING QISQICHE TARIHI
SHERQIY TURKISTAN TARIHI
QESHQERNING YEQINQI WE HAZIRQI ZAMAN MAARIP TARIXI
Tengri qamchisi Atilla
1933-1937 - yilliridiki weqeler
1944 - yilidiki weqeler
Ottura Asiya Tarixi Tézisliri
Seidiye xanliqi heqqide qisqiche bayan
Sopaxun Sawurof Heqqide Stalingha yollanghan xet
Sun jungsen we Ilixan Töre
Uyghurlarning Mongghul impiriyiside oynighan roli.
Uyghurlar Sherqte we Gherbte
Qedinqi Merkizi Asiya
Uyghur Kilassik Edebiyat Tarixi
Uyghur Maarip Tarixi
Tarixtin Qisqiche Bayanlar
Hoten Qozghulingi Heqqide
Uyghurlar - Turghun Almas
«Tarixiy reshidiy» heqqide
Ili sultani obul elaning chet eldiki tutqunluq hayatigha da'ir muhim üch höjjet
Qaraxanilar we Idiqut xanliqi heqqide
9 - 12 - Esirlerdiki Uyghur Döletliri
8-10- Esirlerdiki Gherbiy Yurt heqqide tetqiqat
Qedimqi Merkizi Asiya
Jenubiy Shinjyang Uyghur xiristiyan uyushmisi
Kazaklar Aqsuda
Alte Sheher Mektupliri
Yerken xanliqi tarixidin omumiy bayan
Ürümchi Söhbitidin kéyin
Seidiye xanliqigha dair matériyallar
Qaraxanilarning Dölet Teshkilati
Orxun Uyghur xanliqining qisqiche Tarixi
Farabi we uning Pelsepe sistémisi
Choqan welixanow we Uyghurlar heqqide
Uyghur kilassik Edebiyat tarixi
Xoten qozghilingi Heqqide
Millitars Shing dewridiki eslime
Bughraxanlar tezkirisi
1933 - 1937 - yilliridiki weqeler
6 - déwiziye
1944 - yilidiki paaliyet
Shinjyang Tarix Matériyalliri 1- 50
Uyghurlarning shekillinish jeryani
Balasaghunning Orni
Milliy Armiyining qisim qurulmisi
Orxundin Jewherler 1 - 2
Altay neshriyati
  • 1
  • 2
  • 3
  • 4
  • 5
  • 6

!Barliqimiz Bedel Bolsun Weten Üchün

.Sehipimizdiki Barliq Eserler Heqsiz. Xalighanche Chüshürüp Paydilansingiz Bolidu

«Tarixiy reshidiy» heqqide

Mirza muhemmed heyder köragan miladiye 1499-yili moghulistan xanliqigha tewe tashkentte tughulghan bolup, qeshqer hökümdarliridin emir xudaydadning ewladi. 1495-Yili uning atisi muhemmed hüseyin köragan sultan mehmudxanning permani boyiche waliyliq wezipisini ötesh üchün, xotuni xubnigar xanim bilen öretöpe (hazirqi tashkent shehirining jenubida)ge barghan. 1508-Yili muhemmed hüseyin köragan sheybanixanning buyruqi bilen hératta yoshurun öltürülgendin kéyin, mirza muhemmed heyder köragan anisi xubnigar xanim bilen buxaragha qéchip kelgen, lékin bu yerdimu bixeter bolmighanliqi üchün bedexshandiki qele’i zeferge ketken, 1509-yili kabulgha – baburning hozurigha barghan.

1512- We 1513-yilliri enjangha – sultan se’idxanning yénigha kélip, uning xizmitide bolghan, 1514-yili sultan se’idxan bilen bille özining ana yurti qeshqerge yürüsh qilghan hemde mirza ababekri hakimiyitini yoqitish urushlirigha qatnashqan. Shuningdin taki 1533-yili sultan se’idxan wapat bolghangha qeder, se’idiye xanliqining memuriy we herbiy saheside muhim wezipilerni ötigen. Sultan se’idxan wapat bolghandin kéyin bedexshangha ketken, u yardin kabulgha- kamran mirzining sa’iyigha barghan. U yerdin egrege – humayun mirzining hozurigha bérip bir mezgil turghandin kéyin, keshmirge yürüsh qilip, 1541-yili keshmirni alghan. Shu waqittin taki 1551-yilighiche keshmirni idare qilghan we shu yili taghliq qebilidikiler atqan oqta yarilinip, keshmirde alemdin ötken.

Mirza heyder köragan keshmirni idare qilip turghan mezgilde, yeni 1547-yili yerkend xanliqining hökümrani, se’idxanning oghli abdureshidxanning namigha we uning ehwallirigha atap parsche «tarixiy reshidiy» (ikki kitabqa bölüngen, aptor birinchi depter, ikkinchi depter dep atighan)ni yazghan, birinchi kitab «resmiy tarix» 70 babqa bölüngen bolup, tughluq tömürxan (1329-1362-yilliri)ning deslepki ehwalidin tartip abdureshidxan (1510-1559-yilliri) dewrigiche bolghan weqelikler tepsiliy bayan qilinghan; ikkinchi kitab «weqelikler bayani» (aptor bu qisimni «muxteser» dep atighan) 117 babqa bölüngen bolup, aptor özining kechürmishliri we körgen-anglighanlirini asas qilip, bowisi yunusxanning textke chiqip hakimiyet tutqinidin özining keshmirde hakimiyet tutqinigha qeder bolghan tarixiy, ijtima’iy ehwallarni bayan qilghan.

Omumen, bu kitabqa 200 yil ichidiki uyghur diyarining, omumen, ottura asiya, jenubiy asiya rayonlirining siyasiy, ijtima’iy ehwali, medeniyiti, din, örp-adetliri hemde jughrapiyisi qatarliq ehwalliri; shundaqla uyghur, qazaq, qirghiz, uyrat mongghulliri, ottura asiyadiki bashqa milletlerge munasiwetlik tarixiy pa’aliyetler sözlinip, mongghul xanliri we doghlat jemetidikilerning uyghur diyaridiki hökümranliq tarixi nuqtiliq bayan qilinghan. Uningdin bashqa, tughluq tömürxan islam dinigha étiqad qilghandin bashlap, mongghul hökümranlirining islam dinigha étiqad qilishni yolgha qoyup, turpan qatarliq jaylardikilerni islam dinigha étiqad qildurghanliq tariximu bayan qilinghan.

«Tarixiy reshidiy» ottura asiya, bolupmu tengritaghlirining jenubi we shimalining eyni mezgildiki tarixini tetqiq qilishta biwasite matériyal bolalaydu. U sherq memliketliride keng tarqalghan bolup, her xil qolyazma nusxiliri etiwarlinip saqlanmaqta. Xelqimiz ichidimu uning türlük qolyazmiliri we terjime nusxiliri barliqqa kelgen. 18-, 19-Esrlerde barliqqa kelgen muhemmed sadiq keshigheriy we molla muhemmedniyaz binni ebulghefurning terjimisi, 19-esirning bashlirida kashgherde terjime qilinghan, hazir tashkentte saqliniwatqan yene bir nusxisi bizde barliqqa kelgen muhim terjime nusxisidur. 1895-Yili engliyilik meshhur tilshunas, iran we ottura asiya tarixini tetqiq qilghuchi alim édward dénison rus terjime qilghan inglizche nusxisi neshr qilinip tarqitilghandin kéyin, bu eser gherbiy yawropadiki sherqshunaslar arisida zor tesir peyda qilghan hemde 1898-yili 2-neshri neshr qilinghan, 1972-yili qayta bésilghan; ene shu ingilizche nusxa asasida xenzuche nusxisi 1983-yili 6-ayda shinjang xelq neshriyati teripidin ikki tom qilip neshr qilinghan.

Takson teripidin izah, indékis bérilgen, parsche tékist bilen bille ishlengen inglizche terjime nusxisi 1996-yili amérika harward uniwérsitéti neshriyati teripidin neshr qilinghan; 1996-yili tashkent «pen» neshriyati teripidin rusche terjimisi, 2003-yili alma-atada qazaqche terjimisi, 2004-yili téhranda parsche nusxisi neshr qilinghan. Bu eserning 1895-yilidiki inglizche terjimisi asasida ishlengen türkche terjimisi türkiye sélénga neshriyati teripidin 2006-yili istanbulda neshr qilinghan.

«Tarixiy reshidiy»ni neshrge teyyarlashta molla muhemmedniyaz binni ebulghefur terjimisining sant-pétéburgda saqliniwatqan .0759 nomurluq qolyazmisining mikro foto nusxisi asas qilindi. Molla muhemmedniyaz binni ebulghefur terjimisining büyük britaniye kutupxanisining hindistan kitabliri bölümide saqliniwatqan mss. Turki.1 nomurluq qolyazmisining köpeytilmisi, ambirdge uniwérsitéti kutupxanisida saqliniwatqan ms.290 nomurluq qolyazmisining mikro foto nusxisi, «tarixiy reshidiy»ning molla muhemmed sadiq kashigheriy terjime qilghan nusxisining sant-pétérburgda saqliniwatqan .569 nomurluq qolyazmisining köpeytilmisi, büyük britaniye kutupxanisida saqliniwatqan parsche qolyazmisining köpeytilmisi, add.24090 nomurluq qolyazmisining mikro foto nusxisi qatarliq nusxiliridin paydilinildi. Ulardin bashqa, xenzuche, qazaqche, parsche we türkche neshrliridin muwapiq paydilinip, ularning arisidiki tékistologiyilik perqler hashiyide izahlandi. Démek, bu eserning uyghurche terjime nusxisi birqeder mukemmel neshr qilindi.

Mirza heyder yerkende se’idxangha egiship yürgen chaghlirida «jahanname» namliq bir dastan yazghan.
Bu eser 1528-1533-yilliri yézilghan. Mirza heyder edebiy ijadiyette «ayaz shikeste» yaki «ayaz» dégen sözlerni texellus qilghan, «jahanname» aptorning tibet we bedexshan seperliri jeryanida chaghatay uyghur tili bilen mesnewi sheklide yézilghan. (Uyghur klassik edebiyat tarixi)

Chüshendürüsh
«Jahanname» ilgiri «ayazbeg qushchi» yaki «ayaz shikeste» dégen ayrim bir sha’irning esiri dep qarilip kelgen. Yéqinqi tetqiqatlardin, bu esernng mirza heyderning ikenliki éniqlandi,shundaq bolsimu yenimu ilgirilep tekshürüshni chetke qaqmaydu.

«تارىخىي رەشىدىي» ھەققىدە

مىرزا مۇھەممەد ھەيدەر كۆراگان مىلادىيە 1499-يىلى موغۇلىستان خانلىقىغا تەۋە تاشكەنتتە تۇغۇلغان بولۇپ، قەشقەر ھۆكۈمدارلىرىدىن ئەمىر خۇدايدادنىڭ ئەۋلادى. 1495-يىلى ئۇنىڭ ئاتىسى مۇھەممەد ھۈسەيىن كۆراگان سۇلتان مەھمۇدخاننىڭ پەرمانى بويىچە ۋالىيلىق ۋەزىپىسىنى ئۆتەش ئۈچۈن، خوتۇنى خۇبنىگار خانىم بىلەن ئۆرەتۆپە (ھازىرقى تاشكەنت شەھىرىنىڭ جەنۇبىدا)گە بارغان. 1508-يىلى مۇھەممەد ھۈسەيىن كۆراگان شەيبانىخاننىڭ بۇيرۇقى بىلەن ھېراتتا يوشۇرۇن ئۆلتۈرۈلگەندىن كېيىن، مىرزا مۇھەممەد ھەيدەر كۆراگان ئانىسى خۇبنىگار خانىم بىلەن بۇخاراغا قېچىپ كەلگەن، لېكىن بۇ يەردىمۇ بىخەتەر بولمىغانلىقى ئۈچۈن بەدەخشاندىكى قەلئەئى زەفەرگە كەتكەن، 1509-يىلى كابۇلغا – بابۇرنىڭ ھوزۇرىغا بارغان.
1512- ۋە 1513-يىللىرى ئەنجانغا – سۇلتان سەئىدخاننىڭ يېنىغا كېلىپ، ئۇنىڭ خىزمىتىدە بولغان، 1514-يىلى سۇلتان سەئىدخان بىلەن بىللە ئۆزىنىڭ ئانا يۇرتى قەشقەرگە يۈرۈش قىلغان ھەمدە مىرزا ئابابەكرى ھاكىمىيىتىنى يوقىتىش ئۇرۇشلىرىغا قاتناشقان. شۇنىڭدىن تاكى 1533-يىلى سۇلتان سەئىدخان ۋاپات بولغانغا قەدەر، سەئىدىيە خانلىقىنىڭ مەمۇرىي ۋە ھەربىي ساھەسىدە مۇھىم ۋەزىپىلەرنى ئۆتىگەن. سۇلتان سەئىدخان ۋاپات بولغاندىن كېيىن بەدەخشانغا كەتكەن، ئۇ ياردىن كابۇلغا- كامران مىرزىنىڭ سائىيىغا بارغان. ئۇ يەردىن ئەگرەگە – ھۇمايۇن مىرزىنىڭ ھوزۇرىغا بېرىپ بىر مەزگىل تۇرغاندىن كېيىن، كەشمىرگە يۈرۈش قىلىپ، 1541-يىلى كەشمىرنى ئالغان. شۇ ۋاقىتتىن تاكى 1551-يىلىغىچە كەشمىرنى ئىدارە قىلغان ۋە شۇ يىلى تاغلىق قەبىلىدىكىلەر ئاتقان ئوقتا يارىلىنىپ، كەشمىردە ئالەمدىن ئۆتكەن.

مىرزا ھەيدەر كۆراگان كەشمىرنى ئىدارە قىلىپ تۇرغان مەزگىلدە، يەنى 1547-يىلى يەركەند خانلىقىنىڭ ھۆكۈمرانى، سەئىدخاننىڭ ئوغلى ئابدۇرەشىدخاننىڭ نامىغا ۋە ئۇنىڭ ئەھۋاللىرىغا ئاتاپ پارسچە «تارىخىي رەشىدىي» (ئىككى كىتابقا بۆلۈنگەن، ئاپتور بىرىنچى دەپتەر، ئىككىنچى دەپتەر دەپ ئاتىغان)نى يازغان، بىرىنچى كىتاب «رەسمىي تارىخ» 70 بابقا بۆلۈنگەن بولۇپ، تۇغلۇق تۆمۈرخان (1329-1362-يىللىرى)نىڭ دەسلەپكى ئەھۋالىدىن تارتىپ ئابدۇرەشىدخان (1510-1559-يىللىرى) دەۋرىگىچە بولغان ۋەقەلىكلەر تەپسىلىي بايان قىلىنغان؛ ئىككىنچى كىتاب «ۋەقەلىكلەر بايانى» (ئاپتور بۇ قىسىمنى «مۇختەسەر» دەپ ئاتىغان) 117 بابقا بۆلۈنگەن بولۇپ، ئاپتور ئۆزىنىڭ كەچۈرمىشلىرى ۋە كۆرگەن-ئاڭلىغانلىرىنى ئاساس قىلىپ، بوۋىسى يۇنۇسخاننىڭ تەختكە چىقىپ ھاكىمىيەت تۇتقىنىدىن ئۆزىنىڭ كەشمىردە ھاكىمىيەت تۇتقىنىغا قەدەر بولغان تارىخىي، ئىجتىمائىي ئەھۋاللارنى بايان قىلغان.

ئومۇمەن، بۇ كىتابقا 200 يىل ئىچىدىكى ئۇيغۇر دىيارىنىڭ، ئومۇمەن، ئوتتۇرا ئاسىيا، جەنۇبىي ئاسىيا رايونلىرىنىڭ سىياسىي، ئىجتىمائىي ئەھۋالى، مەدەنىيىتى، دىن، ئۆرپ-ئادەتلىرى ھەمدە جۇغراپىيىسى قاتارلىق ئەھۋاللىرى؛ شۇنداقلا ئۇيغۇر، قازاق، قىرغىز، ئۇيرات موڭغۇللىرى، ئوتتۇرا ئاسىيادىكى باشقا مىللەتلەرگە مۇناسىۋەتلىك تارىخىي پائالىيەتلەر سۆزلىنىپ، موڭغۇل خانلىرى ۋە دوغلات جەمەتىدىكىلەرنىڭ ئۇيغۇر دىيارىدىكى ھۆكۈمرانلىق تارىخى نۇقتىلىق بايان قىلىنغان. ئۇنىڭدىن باشقا، تۇغلۇق تۆمۈرخان ئىسلام دىنىغا ئېتىقاد قىلغاندىن باشلاپ، موڭغۇل ھۆكۈمرانلىرىنىڭ ئىسلام دىنىغا ئېتىقاد قىلىشنى يولغا قويۇپ، تۇرپان قاتارلىق جايلاردىكىلەرنى ئىسلام دىنىغا ئېتىقاد قىلدۇرغانلىق تارىخىمۇ بايان قىلىنغان.

«تارىخىي رەشىدىي» ئوتتۇرا ئاسىيا، بولۇپمۇ تەڭرىتاغلىرىنىڭ جەنۇبى ۋە شىمالىنىڭ ئەينى مەزگىلدىكى تارىخىنى تەتقىق قىلىشتا بىۋاسىتە ماتېرىيال بولالايدۇ. ئۇ شەرق مەملىكەتلىرىدە كەڭ تارقالغان بولۇپ، ھەر خىل قوليازما نۇسخىلىرى ئەتىۋارلىنىپ ساقلانماقتا. خەلقىمىز ئىچىدىمۇ ئۇنىڭ تۈرلۈك قوليازمىلىرى ۋە تەرجىمە نۇسخىلىرى بارلىققا كەلگەن. 18-، 19-ئەسرلەردە بارلىققا كەلگەن مۇھەممەد سادىق كەشىغەرىي ۋە موللا مۇھەممەدنىياز بىننى ئەبۇلغەفۇرنىڭ تەرجىمىسى، 19-ئەسىرنىڭ باشلىرىدا كاشغەردە تەرجىمە قىلىنغان، ھازىر تاشكەنتتە ساقلىنىۋاتقان يەنە بىر نۇسخىسى بىزدە بارلىققا كەلگەن مۇھىم تەرجىمە نۇسخىسىدۇر. 1895-يىلى ئەنگلىيىلىك مەشھۇر تىلشۇناس، ئىران ۋە ئوتتۇرا ئاسىيا تارىخىنى تەتقىق قىلغۇچى ئالىم ئېدۋارد دېنىسون رۇس تەرجىمە قىلغان ئىنگلىزچە نۇسخىسى نەشر قىلىنىپ تارقىتىلغاندىن كېيىن، بۇ ئەسەر غەربىي ياۋروپادىكى شەرقشۇناسلار ئارىسىدا زور تەسىر پەيدا قىلغان ھەمدە 1898-يىلى 2-نەشرى نەشر قىلىنغان، 1972-يىلى قايتا بېسىلغان؛ ئەنە شۇ ئىنگىلىزچە نۇسخا ئاساسىدا خەنزۇچە نۇسخىسى 1983-يىلى 6-ئايدا شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى تەرىپىدىن ئىككى توم قىلىپ نەشر قىلىنغان.

تاكسون تەرىپىدىن ئىزاھ، ئىندېكىس بېرىلگەن، پارسچە تېكىست بىلەن بىللە ئىشلەنگەن ئىنگلىزچە تەرجىمە نۇسخىسى 1996-يىلى ئامېرىكا ھارۋارد ئۇنىۋېرسىتېتى نەشرىياتى تەرىپىدىن نەشر قىلىنغان؛ 1996-يىلى تاشكەنت «پەن» نەشرىياتى تەرىپىدىن رۇسچە تەرجىمىسى، 2003-يىلى ئالما-ئاتادا قازاقچە تەرجىمىسى، 2004-يىلى تېھراندا پارسچە نۇسخىسى نەشر قىلىنغان. بۇ ئەسەرنىڭ 1895-يىلىدىكى ئىنگلىزچە تەرجىمىسى ئاساسىدا ئىشلەنگەن تۈركچە تەرجىمىسى تۈركىيە سېلېنگا نەشرىياتى تەرىپىدىن 2006-يىلى ئىستانبۇلدا نەشر قىلىنغان.

«تارىخىي رەشىدىي»نى نەشرگە تەييارلاشتا موللا مۇھەممەدنىياز بىننى ئەبۇلغەفۇر تەرجىمىسىنىڭ سانت-پېتېبۇرگدا ساقلىنىۋاتقان .0759 نومۇرلۇق قوليازمىسىنىڭ مىكرو فوتو نۇسخىسى ئاساس قىلىندى. موللا مۇھەممەدنىياز بىننى ئەبۇلغەفۇر تەرجىمىسىنىڭ بۈيۈك برىتانىيە كۇتۇپخانىسىنىڭ ھىندىستان كىتابلىرى بۆلۈمىدە ساقلىنىۋاتقان مسس. تۇركى.1 نومۇرلۇق قوليازمىسىنىڭ كۆپەيتىلمىسى، ئامبىردگە ئۇنىۋېرسىتېتى كۇتۇپخانىسىدا ساقلىنىۋاتقان مس.290 نومۇرلۇق قوليازمىسىنىڭ مىكرو فوتو نۇسخىسى، «تارىخىي رەشىدىي»نىڭ موللا مۇھەممەد سادىق كاشىغەرىي تەرجىمە قىلغان نۇسخىسىنىڭ سانت-پېتېربۇرگدا ساقلىنىۋاتقان .569 نومۇرلۇق قوليازمىسىنىڭ كۆپەيتىلمىسى، بۈيۈك برىتانىيە كۇتۇپخانىسىدا ساقلىنىۋاتقان پارسچە قوليازمىسىنىڭ كۆپەيتىلمىسى، ئادد.24090 نومۇرلۇق قوليازمىسىنىڭ مىكرو فوتو نۇسخىسى قاتارلىق نۇسخىلىرىدىن پايدىلىنىلدى. ئۇلاردىن باشقا، خەنزۇچە، قازاقچە، پارسچە ۋە تۈركچە نەشرلىرىدىن مۇۋاپىق پايدىلىنىپ، ئۇلارنىڭ ئارىسىدىكى تېكىستولوگىيىلىك پەرقلەر ھاشىيىدە ئىزاھلاندى. دېمەك، بۇ ئەسەرنىڭ ئۇيغۇرچە تەرجىمە نۇسخىسى بىرقەدەر مۇكەممەل نەشر قىلىندى.

مىرزا ھەيدەر يەركەندە سەئىدخانغا ئەگىشىپ يۈرگەن چاغلىرىدا «جاھاننامە» ناملىق بىر داستان يازغان.
بۇ ئەسەر 1528-1533-يىللىرى يېزىلغان. مىرزا ھەيدەر ئەدەبىي ئىجادىيەتتە «ئاياز شىكەستە» ياكى «ئاياز» دېگەن سۆزلەرنى تەخەللۇس قىلغان، «جاھاننامە» ئاپتورنىڭ تىبەت ۋە بەدەخشان سەپەرلىرى جەريانىدا چاغاتاي ئۇيغۇر تىلى بىلەن مەسنەۋى شەكلىدە يېزىلغان. (ئۇيغۇر كلاسسىك ئەدەبىيات تارىخى)

چۈشەندۈرۈش
«جاھاننامە» ئىلگىرى «ئايازبەگ قۇشچى» ياكى «ئاياز شىكەستە» دېگەن ئايرىم بىر شائىرنىڭ ئەسىرى دەپ قارىلىپ كەلگەن. يېقىنقى تەتقىقاتلاردىن، بۇ ئەسەرنڭ مىرزا ھەيدەرنىڭ ئىكەنلىكى ئېنىقلاندى،شۇنداق بولسىمۇ يەنىمۇ ئىلگىرىلەپ تەكشۈرۈشنى چەتكە قاقمايدۇ.

جاۋاب يېزىش