Deprecated: Function create_function() is deprecated in /customers/6/1/7/uyghur.kim/httpd.www/wp-includes/pomo/translations.php on line 208 Téyipjan éliyéf we zordun sabir » Azat Uyghur Munbiri

TARIHI EMINIYE – HISTORY OF PEACE
HUNLARNING QISQICHE TARIHI
SHERQIY TURKISTAN TARIHI
QESHQERNING YEQINQI WE HAZIRQI ZAMAN MAARIP TARIXI
Tengri qamchisi Atilla
1933-1937 - yilliridiki weqeler
1944 - yilidiki weqeler
Ottura Asiya Tarixi Tézisliri
Seidiye xanliqi heqqide qisqiche bayan
Sopaxun Sawurof Heqqide Stalingha yollanghan xet
Sun jungsen we Ilixan Töre
Uyghurlarning Mongghul impiriyiside oynighan roli.
Uyghurlar Sherqte we Gherbte
Qedinqi Merkizi Asiya
Uyghur Kilassik Edebiyat Tarixi
Uyghur Maarip Tarixi
Tarixtin Qisqiche Bayanlar
Hoten Qozghulingi Heqqide
Uyghurlar - Turghun Almas
«Tarixiy reshidiy» heqqide
Ili sultani obul elaning chet eldiki tutqunluq hayatigha da'ir muhim üch höjjet
Qaraxanilar we Idiqut xanliqi heqqide
9 - 12 - Esirlerdiki Uyghur Döletliri
8-10- Esirlerdiki Gherbiy Yurt heqqide tetqiqat
Qedimqi Merkizi Asiya
Jenubiy Shinjyang Uyghur xiristiyan uyushmisi
Kazaklar Aqsuda
Alte Sheher Mektupliri
Yerken xanliqi tarixidin omumiy bayan
Ürümchi Söhbitidin kéyin
Seidiye xanliqigha dair matériyallar
Qaraxanilarning Dölet Teshkilati
Orxun Uyghur xanliqining qisqiche Tarixi
Farabi we uning Pelsepe sistémisi
Choqan welixanow we Uyghurlar heqqide
Uyghur kilassik Edebiyat tarixi
Xoten qozghilingi Heqqide
Millitars Shing dewridiki eslime
Bughraxanlar tezkirisi
1933 - 1937 - yilliridiki weqeler
6 - déwiziye
1944 - yilidiki paaliyet
Shinjyang Tarix Matériyalliri 1- 50
Uyghurlarning shekillinish jeryani
Balasaghunning Orni
Milliy Armiyining qisim qurulmisi
Orxundin Jewherler 1 - 2
Altay neshriyati
  • 1
  • 2
  • 3
  • 4
  • 5
  • 6

!Barliqimiz Bedel Bolsun Weten Üchün

.Sehipimizdiki Barliq Eserler Heqsiz. Xalighanche Chüshürüp Paydilansingiz Bolidu

Téyipjan éliyéf we zordun sabir

Abduréshit osman

(Ghulja sheherlik 3-ottura mektep)

Ana diyarimizda tughulup, ösüp-yétilgen sha’ir téyipjan éliyéf(1930.4.11-1989.2.19) bilen yazghuchi zordun sabir(1935.4.5-1998.8.13)din ibaret ikki ulugh edib özining tengdashsiz ésil hem ajayip mol edebiy mirasliri bilen bügünki zaman uyghur edebiyatida yüksek orun tutup qalmastin, belki yene ilimiz az sanliq milletler edebiyat munbiridimu belgilik orun we tesirge ige zamanimizdiki memliket ichi we sirtigha birdek tonulghan ikki nurluq yültüzdur.
Sha’ir téyipchan éliyéf bilen yazghuchi zordun sabirning her ikkilisi aptonom rayonimizning edebiyat-senet sépide bashlamchiliq, serkerdilik rol oynighan meshhur sha’ir, yazghuchilardur, ulugh senetkar, qeyser ijadkar, nopuzluq edebiyat-senet teshkilatchilardur.
Sha’ir téyipchan éliyéf bilen yazghuchi zordun sabirning her ikkilisining ömür menzili, edebiy ijadiyet jeryani qatmuqat japa-musheqqet, tosalghu, xéyim-xeter, bésim-riyazet, ziyankeshlik, zerbe we pitne-ighiwalarning höjümidin xaliy bolalmighan. Yeni «tötni éniqlash», «medeniyet zor inqilabi» qatarliq solchil pikir éqimi qomandanliq qilghan ayighi chiqmas heriketlerde her ikkilisi tartip chiqirilghan, zerbe bérilgen, küresh qilinghan, soraqqa tartilghan, sürgün qilinghan. Her ikkilisi axirqi hésabta xelqperwer, adaletperwer, özi yashighan dewr bilen hemnepes, qelemdashliri bilen qelibdash, teqdirdash bolup öteligen. Bir ömür ré’alliqni, xelqni, hayat heqiqitini, insaniy xisletni medihiyligen, zamanning, jemiyetning ilghar éqimigha, xelqqe wekillik qilghan, xelq söygen xelq sha’iri, xelq yazghuchisi bolalighan. Her ikkilisi heqiqet tüyghüsigha, yüksek burch-mesoliyetchanliq, ghayige ige jasaretlik, izdinish, algha bésish, ijadchanliq rohigha bay, ishenchi ching, iradilik,umidwar, xushxuy, keng qorsaq, peziletlik hem sorunliqi bar, hem sorundarchiliqi bar, xushchaqchaq, naxsha-muzikigha hérismen mijez – xaraktirdiki ésil kishilerdin bolup, el ichide hörmet tapqan.sha’ir téyipchan éliyéf bilen yazghuchi zordun sabirdin ibaret bu ikki ulugh edibning isim-sheripi, nam-shöhritini tilgha ilishqan haman kishiler chin dilidin söyünüp kétidu. Bu ikkisi kishilerning neziride bügünki zaman uyghür edebiyatidiki xuddi tengritagh, bughda choqqiliridek téximu büyükliship, cholpan yültüzdek téximu nurlinip kétidu. Kishler bu ikki edibning ajayip ochuq-yoruq, chiqishqaq mijez-xaraktéri, ijil-inaq. Semimiy munasiwetliridin, ésil kishilik exlaq-peziletliridin, bir-birige bir jan, bir ten bolup baghlanghan chin dostluqidin chongqur tesirlinidu hem alahide teriplishidu.
Sha’ir téyipchan éliyéf bilen yazghuchi zordun sabir ottuz nechche yil edebiyatning süyide éqip, otida köyüp edebiy ijadiyet bilen shughullinish, yétekchilik we bashqa bir talay mesoliyetchanliqi küchlük, salmiqi éghir xizmetlerni ishlep, qéyin sinaqlardin ötüp, ayrilmas dostluq sergüzeshtilirini bashtin kechürüp, aldinqisi 59 yili, kéyinkisi 63 yil yashap xuddi bir-birige qiymighandek bir-birining keynidin alemdin ötken.
Démek, shar téyipchan éliyéf bilen yazghuchi zordun sabirning otturisidiki dostluq bir-birini chongqur chüshinishtin, éghir sinaqlardin ötüshtin, semimiyliktin, mijez-xaraktérlirining oxshap kétishidin, shughullanghan kesiplirining, mangghan yollirining, meqset-nishanlirining, ijadiyet – istillirining, xelqqe, turmushqa tutqan mu’amililirining, barliqini edebiyatqa béghishlashtek ortaqliqidin hasil bolghan heqiqiy dostluqtur.
Yazghuchi zordun sabir sha’ir téyipchan éliyéf bilen eng deslep 1954-yililiri «exmetjan qasimi namidiki ili bilim yürti» ning darilmu’ellimin sinipida oquwatqan chaghlirida mektep kütüpxanisidin ariyet alghan «sherq naxshisi» (alma ata yéngi hayat neshriyati 1951-yili neshir qilghan) namliq shé’ir toplamgha kirgüzülgen shé’irlarni oqush arqiliq tonushqan. «Exmetjan qasimi namidiki ili bilim yürti» ning til-edebiyat oqutquchiliri kiwir niyaz, toxtaxun nasiri, manap qadiri we sawut abduraxmanlar til-edebiyat mu’ellimi bolupla qalmastin, belki yene sha’ir, yazghuchilar idi. Til-edebiyat dersning janliq ötülüshige egiship, zordun sabirning shé’iriy eserlerni oqush, yadlashqa bolghan qiziqishi téximu ashqan. Zordun sabir shé’irgha bolghan qizghin ishtiyaqining türtkiside bir nechche parche shé’ir yazghan. Ularning ichidiki «u méni kütken iken» namliq shé’iri mektep boyiche ötküzülgen shé’ir yézish musabiqiside birinchilikke érishken.
1957-Yili zordun sabir «exmetjan qasimi namidiki ili darilmu’ellimin» ni püttüridighan yili sha’ir téyipjan éliyéfning « tinchliq naxshisi» ( béyjing «milletler neshriyati» 1957-yili neshir qilghan) namliq shé’ir toplimi neshir qilinghan. Zordun sabir bu shé’ir toplamning shinxu’a kitabxanisida sétiliwatqanliq xewrini anglap, derhal bu kitabni sétiwalghan. Bu shé’ir toplamdiki shé’irlarni zor ishtiyaq bilen oqughan. Sawaqdashlirigha zoq bilen déklamatsiye qilip bergen. Bu heqte edib ekber qadir «tengritagh» jurnilining 2015-yilliq 1-sanida ilan qilghan « zordun sabir heqqide hékaye» namliq tarixiy ochérikning 39-bétide mundaq bayan qilghan: «… Mana bügün chüshtin kéyin zordun sinipta yalghuz olturup, emdi ders tekrarlay dep turushigha polluq karidordin bireylenneng yügürüp dégüdek kirip kéliwatqan ayagh tiwishi anglandi. Tiwish yéqinlap, sinipqa sawaqdishi nasirjan kirip keldi we :
Shinxu’a kitabxanisigha tiyipjan éliyéfning ‹tinchliq naxshisi› namliq shé’irlar toplimi keptu. Baya bir nechche qizlar shu parangni qiliship ötüshüp kétiwatidu. Yüre, birge bérip ekéleyli! Dédi nasirjan hasirap.
Huy, qizlarni körseng besh künlük nérigha qachidighan adem bügün qizlarning yénidin ötüp qapsenghu ejeb!
Boldi chaqchiqingni qoy. Chaqqan bol! Piyade baridighan gep, tamaq waqti bolghuche kéliwalmisaq bolmas!
Shundaq qilip bu ikkiylen sheherlik shinxu’a kitabxanisigha qarap méngishti. Ariliq xéli yiraq bolup ittik mangghandimu birer sa’ette aran yétip baralaytti.
Bahasi on tiyin, awu yerge bérip pul tölep kélinglar, dédi kitabxana xizmetchisi. ‹Tinichliq naxshisi› toplimining bahasi bilen kitab ismi yézilghan aliqandek sériq qeghezni zordun bilen nasirjangha tenglep.
Ular tolimu xushal halda kitabxanidin chiqip, udul mektepke qarap yol élishti. Yol boyi birdem-birdem toxtap, kitabni waraqlap uningdiki shé’irlardin tallap oqup baqti…shu terzde ular tamaqqa aranla ülgürüp keldi.ikkiylenning yéngi kitab ekelgenlik xewiri birdemdila yataq-yataqlargha tarap ketti. Sawaqdashlar xuddi bir qiziq oyunni körüshke aldirighandek zurdunning yatiqigha arqa-arqidin yighilishti.
Muqawisida kepterlerning resimi bar iken. Ichidiki shé’irlarning mezmuni bilen tolimu mas keptu, dep sözleytti zordun sawaqdashlirigha.»
Zordun sabir sha’ir téyipjan éliyéfning « sherq naxshisi », « tinchliq naxshisi» namliq shé’ir toplimidiki nurghun nadir shé’irlarni yadliwalghan. Bu jeryanda uningda sha’ir téyipjan éliyéfni özige üstaz tutush istiki peyda bolghan. Shundaqla uningda sha’ir téyipjan éliyéfni öz közi bilen körüsh, sha’irning awazini öz quliqi bilen anglash arzusi künséri köcheygen.
Zordun sabirning bu arzusi 1961-yili ishqa ashqan. Shu yilliri zordun sabirning lenjudiki gherbiy shimal milletler inistitotining til fakoltétida oqutquchi bolup ishlep yürgen chaghliri bolup, üyghur tili üginidighan bir sinip xenzu oqughuchilarni til piraktiksi qildurush üchün, ghulja nahiyesining türpanyüzi yézigha élip kelgen chaghliri iken. Sha’ir téyipjan éliyéf del shu yili yeni 1961-yili 4-ayda yuqirining körsetmisige bina’en ishchi-déhqan aptorlarni terbiylep yétishtürüsh meqsitide « tarim » we « shughila » jurnallirining muherrirliri bilen bille ili wilayitige chüshüp, her qaysi nahiyelerning yézilirigha barghan. Ular özliri japaliq qelem tewritip, ishchi-déhqan aptorlar namidin shé’ir, qoshaq, hékayilerni yéziship, töt ay ichide yuqiridiki ikki jurnalining bir nechche sanini eserler bilen toldurghan. Zordun sabir sha’ir téyipjan éliyéf bilen tünji qétim ghulja nahiyesining turpanyüzi yézisida körüshken. Bu heqte yazghuchi zordun sabir shinjang xelq neshriyati 2011-yili neshir qilghan « yazghuchi bolmaq tes » namliq ziyaret xatirisi we maqaliler toplimining 243-bétide mundaq bayan qilidu: « 1961-yili til piraktikisi bilen ghulja nahiyesige bérip turpanyüzide ataqliq edib, tilchilirimizdin téyipjan éliyéf, abdukérim xoja, mehmud zeyidi, … Akilar bilen tonushtum. Bu ademler nami meshhur bolghini bilen tolimu kichik pé’il, yéqishliq ademler iken. Men bu ademler bilen birdem bolsimu hemsöhbet bolushini hayatimdiki untulghusiz chong ish hésablayttim. Téyipjan akining, mehmud zeyidi akining mol bilim, ilmiy qarashlirini ipade qilghuchi doklatlirinimu ene shu chaghda anglighanidim. Ular méning qelbimdin ustazliq hörmiti bilen orun alghanidi…
Men etisi ghulja shehirining sayboyi mehellisidiki bir tömürchi tonushimizning a’iliside üstazlarni méhman qilish üchün tolimu teslikte gürüch, may we bir butulka ‹ili dachu › teyyarlidim.
Téyipjan aka, abdukérim aka, pettarjan we bir qanche kishiler méning teklipimni xushalliq bilen qobul qilip, men dastixan teyyarlighan héliqi addiy ishchi öyige qedem teshrip qilishti.
U kündiki köngülsizlik hazirghiche könglümning bir bürjikide turuptu : men méhmanlarni bashlap kelgiche, haraqni bir aghinem dostlirimgha quyuwétiptu. Tamaqningmu tolisi tügep herbir kishige yérim sirkayidin gangpen qaptu. Tipirlidim, ne haraq, ne gösh, ne nan tépilmidi, men yerge kirgüdek boldum. Lékin téyipjan, abdukérim akilar yérim piyale gangpengimu xuddi mal soyghandek razimenlik bildurup, chaqchaq, külkiliri bilen méning xijaletchilikimni tézla yoqitiwetti, abdukérim aka parangni derhal edebiyatqa yötkidi.
Men kitablardiki ademler bilenla hepliship hayat ademler bilen anche arilashmighan ‹ kitab xaltisi › bolghanliqim üchün ademlerni teyyar furmila bilen ölcheshke adetlengenidim. Shuküni bizning edebiyat sépimizdiki közge körüngen sha’irlirimiz bilen söhbetliship, téyépjan akining turpangha emgek bilen özgirishke chüshüp ademlerni chüshinish, hayatni chüshinishte hasil qilghan tesratlirini, abdukérim akining edebiyatimiz tereqqiyati toghrisidiki perezlirini anglap emeliyetke hörmet qilish, etrapimizdiki muhitning telipi boyiche pikir qilishning zörürlikini hés qildim. Men shu chaghdila bizning ataqliq sha’irlirimizning néme üchün öz pikirlirini dadil ipade qilalmighanliqi, néme üchün özliri xalimighan témilardimu medhiye shé’irliri yézishqa mejbur bolghanliqlirini deslepki qedemde chüshendim.
Yillar bizning béshimizgha éghir mushkülatlarni keltürdi. Bu müshkulatning éghirliri yazghuchi, sha’irlirimizning béshigha chüshti. Men 1966-yili ‹gézende› bolup yürginimdila, söyümlük sha’irlirimizning namlirini ‹ shinjang géziti › ge bésilghan ‹ jenggiwar › maqalisining sehipiside qattiq eyiblengen, qarilanghan, jawabqa tartilghanlarning qatarida kördüm. Shu chaghda méning köz aldimdin zunun qadiri akining appaq chach, qizil yüzlük chiray, téyépjan akining tizigha yamaq chüshken kök xadani ishtan, xey kéyip biz bilen turpanyüzidin jililyüzige piyade kétiwétip:

‹Belbéghimni yudurup,
Yip tananggha yaydurup.
Anangning heqqi barmu?
Méni munche qaydurup? ›

Dep warqirap naxsha éytishliri, abdukérim akining téyépjan akini ‹mawu adash› dep turup chaqchaq qilip külüshliri birmu bir ötti.
Mutellip, téyépjan, abdukérimlerning qarilanghini bizning edebiyatimizning qarilanghini, edebiyatimiz tügidi, edebiyatsiz hayat eng lezzetsiz hayat !
Mana bu méning, ‹gézende› hemrahlirimgha shu chaghda qaynap turup éytqan sözüm.»
Sha’ir téyépjan éliyéf üstazliq süpiti bilen edebiyatqa, ijadkarlargha bekmu köngül bölüp kelgen. Bolupmu yash talant igilirini bayqash, terbiylesh, yitekleshke intayin köngül bölgen. Zordun sabirmu sha’ir téyipjan éliyéfning shagiritlirining biri bolup, u deslep edebiy ijadiyetke kirishkende shé’ir yézish bilen bashlighan. Zordun sabir meshiq teriqside yazghan « aq ürük », «baghwen qiz », « tiyanshan » qatarliq üch shé’irini üstazi téyipjan éliyéfgha körüp béqishqa bergen. Sha’ir téyépjan éliyéf bu shé’irlarni tüzitip, tehrirlep « shinjang edebiyat-seniti » ( « tarim » ) jurnilining 1961-yilliq 10-sanida élan qilghan. Bu heqte edib ekber qadir « tengritagh » jurnilining 2015-yilliq 1-sanida élan qilghan «zordun sabir heqqide hékaye » namliq tarixiy ochérikning 58-bétide mundaq bayan qilghan: «1961-yili yazliq tetilde zordun ghuljigha qaytip keldi. Bir küni u ürümchidin téyipjan éliyéf qatarliq sha’irlarning ghuljigha kélip, ‹ ishchi-déhqan aptorlarni yétishtürüsh, yéza témisida yézilghan eserlerni yighish › bilen boluwatqanliqini anglap qaldi. U derhal özi yazghan yéza témisidiki shé’irlirini kötürüp téyipjan éliyéfni izdep tapti.
Shé’irliring bolidiken, mende qalsun, jurnal tehrir bölimidikilermu körüp baqsun, dawamliq térishqin, dédi téyipjan éliyéf, zordunning qolidiki ‹ aq ürük › , ‹ baghwen qiz ›, ‹ tiyanshan › qatarliq shé’irlirini bir qur körüp chiqqandin kéyin.yazghanlirining bir ataqliq sha’irgha yarighanliqidin zordunning köngli yayrap ketti. Shu küni u öyige barghanda bu xosh xewerni dadisigha sözlep berdi. Balisigha oxshashla xoshal bolghan dada uning béshini siylap turup ‹ tirishqin › dédi. Zordun shu küni öz hoylisining bagh teripidin éqip ötidighan östeng boyidiki qariyaghachliqqa kiriwélip, yene bir nechche parche shé’ir yazdi.»
Zordun sabir jurnalda élan qilghan bu tünji shé’irliridin ilhamlinip, qizghin ishtiyaq bilen shé’ir ijadiyitige kériship ketken. « Shinjang edebiyat-seniti» (« tarim »), «ili géziti», «qeshqer edebiyati»,… Qatarliq gézit- jurnallarda arqimu arqidin « bir tal köchet » (« shinjang edebiyat-seniti » jurnilining 1962-yilliq9-san) « qar leylisi » ( ‹ ili géziti › ning 1972-yil 10-ayning 28-künidiki sani), «gharam» , «xaman» ( ‹ ili géziti › ning 1973-yil 8 -ayning 12-künidiki sani), «qisqa shé’irlar» ( ‹ ili géziti › ning 1972-yil 2-ayning 20-künidiki sani), « menggülük tügimes naxsham » , « öchmes yalqun », « bilim eqil chiriqi », « ishle déhqinim harmay » ( ‹ qeshqer edebiyati › jurnilining 1982-yilliq 2-san) ,… Qatarliq shé’irlarni élan qilghan. Zordun sabir shundin kéyin könglige yaqqan, üstazning aldigha apirishqa yaraydu dep qarighan shé’irlirini arilap-arilap uninggha körsitip turghan. Yene shé’ir ijadiyitide muweppiqiyet qazinishning yolliri heqqidimu sha’ir téyépjan éliyéfning meslihetini anglap, semimiy yardimige muyesser bolup kelgen. Shé’iriyetke bolghan qizghin ishtiyaq, qaynaq hewes zordun sabir bilen sha’ir téyépjan éliyéfning qérindashliq méhrini kücheytken, dostluq rishtini kücheytken. Zordun sabir sha’ir téyépjan éliyéfni özining bir tughqan akisidek hörmetlep shé’irlirini ixlas bilen oqup, yadlap ögengen. Shé’iriyet ishqi, shé’iriyet muhebbiti ularni barghanséri yéqinlashturghan.
1981-Yili ümid ( aprél ) éyida zordun sabir, osmanjan sawut we jaqip mirzaqanlar béyjingdiki «lushun edebiyat inistituti»ning 6-qarar az sanliq millet korsantlar sinipida oqughan. Sha’ir osmanjan sawut yazghuchi zordun sabir bilen shu chaghda tonushup dostlashqan. Edebiy ijadiyet heqqide köp söhbetleshken. Sha’ir osmanjan sawut zordun sabirning élan qilghan tünji shé’iri « üch shé’ir » ni oqughandin kéyinki tesirati we yazghuchi zordun sabirning shé’iriyet ishtiyaqi heqqide « tarim » jurnilining 2001-yilliq 6-sanida ilan qilghan « zordun sabir heqqide xatiriler » namliq eslimiside mundaq yazghan :« zordun sabir dégen isimni men tünjé qétim 1961-yilliq ‹ shinjang edebiyat seniti › (hazirqi ‹ tarim › ) jurnilining bir sanida körgen idim. Jurnalning bu sanida ‹ zordun › dégen nam astida üch shé’ir bérilgen idi. Shé’irda qelemge élinghini adettiki tima bolsimu uningda özgiche shé’iriy puraq, bijirim shé’iriy tebi’et, chirayliq shé’iriy til, shé’iriy muhit ghulach yayghanidi. Sha’ir sawaqdashlirim bilen bu shé’irlar heqqide uzaqqiche hewes bilen muhakime qilishqan, zordun dégen qelem igisining kimliki, qeyerliki heqqide qizghin perez qilishqaniduq. Ishqilip bu shé’irlardin alghan istiték lezzitimiz zordun dégen isimni bizning qelbimizge oyghan idi. Biraq mushu sandin kéyin biz uni xili bir waqitlarghiche, yeni yetmishinchi yillarghiche yittürüp qoyghan iduq …
Shu künlerning biride, merkiziy xelq radiyo istansisining meshhur déktori, men hemishe ayal liwitan dep pexirlinidighan ayshem hoshur manga téléfon bérip, zordunkam ikkimizni radiyo istansisigha teklip qildi. Derhal barduq. Eslide béyjinggha dawalinish üchün kelgen meshhur xelq naxshichisi dawutjan nasir radiyogha naxsha bériwatqan iken. Zalda olturup, uyghur xelqining ajayip tengdashsiz mungluq we léwen naxshiliridin qanghuche huzurlanduq. Dawutjan nasirning awazi, uyghur naxshiliridiki tügimes – pütmes hékmetler méni bekmu hayajanlandurghanidi. Yataqqa qaytip kelgendin kéyin kechte ‹‹naxshichi›› dégen shé’irimni yazdim – de, etigen zordunkamgha oqup berdim:
−Bu shé’irni dawutjanning özi bar yerde zadi oqup salmang, ukam, hesritini ashurup qoyisiz,−dédi u we:
‹‹Ana deymiz tebi’etni chaliliq,
U qilidu da’im bizge aliliq.
Közsiz keldi bu dunyagha naxshichi
Közsiz ötti yumran, berre baliliq…

Közsiz ötti yigitlik chagh, qiz quchar
Hayajanliq deqiqiler téz uchar.
Anga yattur gülning renggi, qiz renggi
Quyash sézim muhebbetni qozghitar.

Örtinimen naxshichining haligha,
Péshkel chüshken qismitige, paligha.
Yoruqluqni qarghighanlar cholpan köz,
Lillaliqing shumu tengrim, derixa!››
Dégen kuplétlarni bekmu yaqturup, heddidin ziyade maxtap ketti.
−Menmu sha’ir bolmaqchidim, epsuski, kéchikip qélip nezm yazidighan sha’ir emes, nesr yazidighan sha’ir bolup qaldim. Shé’iriyet qaltis güzel, qaltis yarqin, qaltis hékmetlik, qaltis ghayiwi nerse. Uning chékige menggü yetkili bolmaydu. Nege barmang, nede turmang, meyli kim bolup kéting, sha’irliqingizni héchnémige tégishmeng, ukam! Hemme nersini perwish qilip yétildürgili boliduki, sha’irliqni perwish qilip yétildürgili bolmaydu. Yétildürülgen nerse haman süniy bolidu. Men newa’iy, fuzuli, jami, meshrep, ömer heyyam, gumnam, molla bilallarni pütün – pütün dégüdek yadliwalghan; danti, bayron, gyoti, nazim hékmet, pablonérodalarni qiziqip oqughan, li bey, dufu, eyching, gomoru, mayakowiski, pastérnaklarning shé’irini xenzu tilidin terjime qilip baqqanidim. Ghopur ghulam, xemit alimjan, abay shé’irlirinimu étibarsiz qaldurmighan idim,−dep bir nechche shé’irni yadlap ketti,−yézing, tinmay yézing, qizghanchuq, kündeshlerge perwa qilmang, siz bilen men kirgen bu kochining menzili uzun, itliri ghaljir, taktakchiliri hiyliger, yolliri egri – toqay, kömbisi manan astida… Buningliq bilen ümidsizlinip yol boyida qépqalghili bolmaydu… »
« Qerzdar » namliq bu hékaye yazghuchi zordun sabirning namini oqurmenlerge tunutqan, ijdima’iy tesiri eng küchlük, oqurmenlerni heyrette qaldurghan ésil hékaye. Bu hékaye 1978-yili yézilghan, « tarim » jurnilining 1980-yilliq 4-sanida élan qilinghan. Edebiy terjiman liyang shöjüng bu hékayini xenzuchigha terjime qilip « shinjang edebiyati » jurnilining 1980-yilliq 6-sanida élan qilghan. Bu hékaye apturning «qerzdar» namliq hékayiler toplimigha kirgüzülüp 1999-yili shinjang yashlar, ösmürler neshriyati teripidin neshr qilinghan, bu hékaye 1980-yili sh u a r ottura, bashlanghuch we aliy mektep oqutush matériyallirini tekshurup békitish komitétining orunlashturush we konkrét yétekchilikide aptonom rayonluq ma’arip ilmiy tetqiqat orni bilen shinjang ma’arip neshriyati birlikte tüzgen toluqsiz ottura mektepler üchün « edebiyat » (8-yilliqlar üchün ) namliq kitabqa kirgüzülgen.
Sha’ir téyipjan éliyéf 1978-yil 10-ayning 12-küni dölet qurulghanliqining 30-yilliqini tebriklesh pa’aliyitige atap edibler edebiy eser yézishqa seperwer qilish üchün ghuljigha ayrupilan bilen kelgen. Sha’ir téyépjan éliyéf ilidiki edebiyat-senet xadimlirigha mexsus témida léksiye sözligen. Sha’ir téyépjan éliyéf yazghuchi zordun sabir bilen hemsöhbet bolup, yazghuchi zordun sabirgha « medeniyet zor inqilabi » ning yézilardiki solchil siyasitining ept beshirisini, bolupmu déhqanlarning échinishliq éghir turmushini bash téma qilghan hékaye yézishqa righbetlendürgen. Nöwettiki siyaset, teshwiqatning yönilishi, wezipisini chüshendürgen. Yazghuchi zordun sabir sha’ir téyépjan éliyéfning küchlük medet-ilhami, qollap – quwetlishi bilen nadir esiri « qerzdar » ni yézip chiqqan. Bu heqte edib ablet abdulla « tengritagh » jurnilining 2011-yilliq 6-sanida élan qilghan « ulugh qerzdar, ulugh yazghuchi zordun sabir » namliq biyografik edebiy xatiriside mundaq dep yazghan : « 1978-yili, 12-öktebir.
Bizning öyning yénidiki 4-diwiziye méhmanxanisi (hazirqi gülistan)da heryer-heryerdin kelgen edebiyat-senetchi xadimlar doklad anglawatqanda, yoldash téyipjan éliyéf dem élish waqtidin paydilinip yoldashlar bilen qizghin körüshti, ehwallashti….téyipjan éliyéf sha’irlar, yazghuchilar, heweskarlar bilen edebiyat heqqide qizghin parangliship olturdi. U béshigha chawshyen pason shepke, üstige qara pelto, peltosi ichige kül reng jungsenfu chapan kiyiwalghan idi. U éghir-bésiq, rohluq, xush chaqchaq körünetti. Chirayidin külke yéghip turatti, söz qilghanda ochuq chiray, külümsirep turatti. U bizge ürümchidiki edebiyat-senet ehwalini, qelemkeshlerning rohlinip ketkenlikini sözlep berdi.
1978-Yili, 14-öktebir.
Méhmanxanining yatiqida doklatni muzakire qilduq. Dölet qurulghanliqining 30 yilliq toyigha sowghat teyyarlash muzakirimizning merkiziy témisi boldi. Edebiyat-senetchiler qizghin, bes-beste némilerni yazidighanliqi heqqide sözlishetti. Shu esnada kimdur biri yataq ishikidin béshini tiqip qariwidi, ‹téyipjinkam!› Dédi olturghanlarning biri uni körüp xushalliq ahangda. Hemmimizning közi ishikke qadaldi, ishik asta échilip téyipjinkamning xush pichim gewdisi köründi. U külümsiriginiche yataqqa kirip, köz isharisi bilen hemme bilen salamliship manap qadirini körüp qaldi-de, aldigha bardi:
− Hoy aqsaqal!− U ornidin turuwatqan manap qadiri bilen qol éliship qizghin körüshti,− yaxshi turdingizmu, salametlikingiz qandaq? Yaxshi künler keldi aqsaqal, emdi yazidighan künler keldi!… Böre qérisimu bir qoychiliki bar-de.
− Yaxshi, zepmu chirayliq keldi bahar!− Dédi manap qadiri téyipjinkamning shé’irini chaqchaqqa keltürüp külüp, u külgende kichik közliri téximu pürülüp yoqap ketti.
Bu gepni anglap téyipjinkammu, bashqilarmu külüshüp ketti. Yataq ichi janlinip ketti. Téyipjinkam biraz olturup, heptining birinchi küni meshrep ötküzidighanliqini uqturdi-de, zordun sabirni bille élip chiqip ketti. «
Der heqiqet, yazghuchi zordun sabir sha’ir téyépjan éliyéftek edebiyat-senet teshkilatchiliri, edebiyat atamanliri bilen hemsöhbet bolush, sirdishish arqiliq özining edebiy ijadiyet yolini tapqan. Edebiyatqa barliqini béghishlash rohini, edebiyatqa bolghan bürch-mesoliyet tüyghusini kücheytken. Bu heqte yazghuchi zordun sabir « tarim » jurnilining 1989-yilliq 3-sanida élan qilghan « yoqalmas külke, untulmas tebessum » namliq eslimiside mundaq dep yazghan « men nawada ot yürek ediblirimiz bilen tonushup hemsöhbet bolmighan bolsam, belki edebiyatqa hazirqidek ishiq- muhebbet baghlimighan, yazghüchi bolmastin, belki oqutquchiliq bilen ömrüm ötken bolar idi. Edebiyatni söyüsh, edebiyatimiz üchün özümni béghishlash rohi manga téyépjan éliyéf, abdukérim xojayof akilardin singgen. Ularning xushalliqimu, xapiliqimu, qiziq paranglirimu edebiyat bilen baghlanghanidi.»
Yazghuchi zordun sabir 1979-yili shinjang xelq neshiriyatigha yötkilip kélip, muherrir bolghan. Shuning bilen sha’ir téyépjan éliyéf bilen yazghuchi zordun sabir otturisidiki dostluq munasiwet burunqidinmu qoyuqliship, mungdishish, sirdishish, pikir almashturush bilen bekmu köngüllük ötken.

Yazghuchi zordun sabir 1979-yili qeshqer wilayitining mekit nahiyesi yantaq yézisida turmush üginip bügünki zaman uyghur edebiyatida tünji bolup üyghür millitining senet pisxikisi yorotulup bérilgen nadir esiri « dolan yashliri » namliq hékayisini yazghan. Bu hékaye « tarim » jurnilining 1979-yilliq 10- sanida élan qilinghan. Edebiy terjiman liyang shöjüng bu hékayini xenzuchigha terjime qilip « chet yaqa » jurnilining 1980-yilliq 1-sanida élan qilghan. Bu eser ilgiri-kéyin bolup, ikki qétim ottura mektep til-edebiyat derslik kitabqa kirgüzülgen. Bu eser 1979-yili aptunom rayon boyiche 1-derijilik mukapatqa, 1981-yili memliketlik az sanliq milletler edebiy eserlirini mukapatlash yighinida 1-derije bolup bahalanghan. 1981-Yili sha’ir téyipjan éliyéfning «muhebbet lirikliri» namliq shé’irimu memliketlik 1-nöwetlik az sanliq milletler edebiy eserlerni mukapatlash yighinida 1-derijilik mukapatqa érishken. Shu yighinda yazghuchi zordun sabir üstazi sha’ir téyépjan éliyéf bilen bille sherep munbiride qolidiki sherep guwahnamisini ghalbilarche pulanglatqan. Utuq netije, shan-sherepning shenige chömülgen. Xushal-xuramliqning peyzini sürgen. Shu qétimliq yighinda sha’ir téyépjan éliyif sh u a r edebiyat-senet xadimlirigha wakaleten sözligen nutuqida yazghuchi zordun sabirni teripligen. Bolupmu uning «qerzdar» namliq hékayisini alahide tilgha élip mu’eyyenleshtürgen. Bu heqte péshqedem rehber, alim, edib we jama’et erbabi mijit nasir « ili deryasi » jurnilining 2007-yilliq 5-sanida élan qilghan « ili tesiratliri » namliq maqaliside mundaq dep bayan qilghan : « …1981-yili yaz ayliri idi. Yazghuchi zordun sabir yéza igilik penler akadémiyesidiki öyimizge xoshal kérip keldi. Ikkimiz qizghin söhbetleshtuq.
Yéqinda béyjéngda échilghan memliketlik az sanliq milletler edebiy eserlirini mukapatlash yighinida sha’ir téyépjan éliyéf « qerzdar » namliq hékayimni yaxshi eserler qatarida maxtidi. Öz netijilirini bashqilar huzurlinip maxtighanda rahetlenmeydighan adem kem bolidu. Méni xushal qilghini sha’ir téyépjan éliyéfning maxtashliri, téximu xushal qilghini uning méni küzetkenliki, manga umid baghlighanliqi we méni righbetlendürgini boldi. Bizde hazirmu ükiliridin xushallinidighan, ularning netijiliri bilen hüzürlinidighan aq köngül, qizghin ademler köp, lékin bashqilarning bolupmu özidin kichiklerning emgek méwilirini körse bi’aram bolidighan, ghezeplinidighan, hetta ularning orisini kolaydighan ‹ ataqliq › ademlermu az emes. Yashlargha bolghan hörmet edebiyatimizning kelgüsige bolghan hörmet, ularning netijiliri bilen xushal bolush, edebiyatimizning netijiliri bilen xushal bolush dégenlik! »
Sha’ir téyépjan éliyéf bilen yazghuchi zordun sabirning her ikkilisi edebiyat ashnasi, edebiyatxumarlar. Yene her ikkilisi hazir jawab chaqchaqchi, naxsha-muzika xumar, kitabxumarlar, nawada ular uchriship qalsa öz ara hal-mung bolup gépi peqet tügimeytti. Her ikkilisi körüshken purset, demlerni imkaniyetning bariche xushal-xuram, külke-chaqchaqlar bilen ötküzüshke tirishatti. Yazghuchi purset tapsila sha’ir téyépjan éliyéf,… Qatarliq üstazlirini, edebiyat atilirini addiy öyge méhmandarchiliqqa chaqiratti. Yazghuchi zordun sabir ghurigül dastxanida köpchilik bilen bille bir tereptin duttar chélip, naxsha éyitip, ussul oynap, chaqchaqliship ich-ichidin xushal bolsa, yene bir tereptin üstaz edibler bilen bolghan ré’alliq, edebiyat, hayat heqqidiki tiren söhbetlerdin éstétik zoq, meniwi ozuq alghan, u bu köngüllük sorundin alidighan lezzetning qimmitini héchqandaq nersige teng qilmighan, belkim yillar ularning u küni néme yep, néme échkenlikini untuldurwéter. Lékin edebiyat-senet sahesidiki bu söyümlük ademlerning jem bolghanliqi, bille xushal bolup, bille külüshkenlirini yillar untulduralmaydu. Shundaqla héchqandaq bir küch, héchqandaq bir usul bilen u kündiki köngüllük sorunni tekrarliyalmaydu. Biz peqet shu köngüllük sorunlarning arminini yep qalmiz, xalas.
Bu heqte edebiy obrozchi abduweli kérim « ili deryasi » jurnilining 2008-yilliq 4-sanida élan qilghan « nurlinip aqqan yültüz » namliq eslimiside mundaq bayan qilghan :«… 1981-Yili 11-aylar idi, biz bir küni zordun sabir, osmanjan sawut üchimiz memliketlik edebiyat-senetchiler birleshmisining yighinigha qatnishish üchün kelgen péshqedemlirimizdin téyépjan éliyéf, elqem extem, abliz nazirlarni yoqlap kélish üchün ular chüshken méhmanxanigha barduq. Biz yataqqa kirgen waqtimizda téyipjan aka üstel üstige xasing, dadür, qurutlarni töküp qoyup, xotenning gulqent hariqidin romkilargha quyuwélip hemrahlirigha ichküzelmey zorlap olturghaniken.
Essalamu eleykum, déyiship kirip kelduq biz.
We’eleykum essalam, kélinglar, kélinglar! Qaysi shamal uchurup keldi silerni? Dep qizghin kütiwaldi. Biz téyipjan éliyéf, elqem extem, abliz nazirlar bilen bir – birlep qol éliship körüshtuq. Tinch – amanliq sorap olturushqandin kéyin, téyipjan aka hemrahlirigha qarap:
−Emdi silerge hajitim chüshmeydighan boldi, ichmisenglar ichmenglar, ülpetchilikte méni choquwalidighanlar keldi,−dep chaqchaq qildi.
−Choquwélish dégen qanchilik zerbe idi?−Jawaben chaqchaq qildi zordun sabir,−siz bir selpisingiz osmanjanghu öküzdek besti bilen berdashliq bérer, biraq abduweli ikkimizning orni nelerde bolidighanliqini xuda özi bilidu…
Biz qiziq letipe, chaqchaqlar bilen téyipjan akining huzurida keng – kushade méhman bolushtuq. »
Sha’ir téyipjan éliyéf 1989-yilliri öpke raki késilige duchar bolup, késelxanida yétip qaldi. Sha’ir téyipjan éliyéfni yoqlash üchün ayighi uzulmey kéliwatqanlar qatarida yazghuchi zordun sabirmu sha’ir ömirining axirqi sanaqliq künlirining biride doxturxangha yoqlap bérip sha’ir bilen didarlashqan. Hal-mung bolushqan, söyümlük sha’irgha bolghan cheksiz hörmitini bildürgen, késel karwitida yatqan sha’irning öz aghzidin roba’iylirini eng axirqi qétim anglap, hesret ichide köz yéshi qilip qaytqan. Sha’ir téyipjan éliyéf 1989-yili 2-ayning 19-küni ürümchide késel sewebidin alemdin ötti. Shu chaghda sha’ir téyipjan éliyéfning tawutini kötürüp mangghanlar arisida bélige aq chigip yazghuchi zordun sabirmu haza tutup mangghan. Yazghuchi zordun sabir sha’ir téyipjan éliyéfning tawutini yelkisige élip kötürüp méngip qalmastin, belki yene sha’ir téyépjan éliyéf hayat waqtida yelkisige alghan uyghur edebiyatining atisi bolushtek éghir yükinimu qoshup yelkisige alghan. Yazghuchi zordun sabir özining semerilik emgekliri, utuq, netijiliri bilen axir ustazi téyépjan éliyéfning ejirini aqlidi, ustaz telimini, telipini, kütken ümidini yerde qoymidi.
Yazghuchi zordun sabir «44-qurudiki ishlar » namliq biyografik roman yézishini pilan qilghan. Bu heqte péshqedem rehber, alim, edib we jama’et erbabi mijit nasir « ili deryasi » jurnilining 2007-yilliq 5-sanida élan qilghan « ili tesiratliri » namliq maqaliside mundaq dep bayan qilghan : « …men uning bilen 45 yil dost bolup öttüm. U herxil shara’it, herxil turmushta yashap keldi. Biz izchil türde bir – birimizni izdiship mungdiship kelduq. Bolupmu axirqi 20 yil etrapida heptide bir qétim dégüdek uchriship turattuq. Söhbitimiz keng, qizghin, köpinche edebiyat, hayat, turmush, bolupmu uning ijadiyitining nazuk terepliri, bahalar, yazmaqchi bolghan eserliri üstide bolatti.
Men bir qétim zodungha:
−Sen ‹sha’ir téyipjan éliyéf manga köp qétim ghemxorluq qilghan, manga yéqinchiliq qilidu, dewrimizdiki talantliq meshhur sha’ir› dégeniding. Anglishimche, téyipjan éliyéf: ‹nawada nobél mukapati bérishke toghra kelse, bizde zordungha berse bolidu› deptiken. Sen könglüngni bildürüp merhum sha’ir heqqide bir eslime yazmamsen,−déginimde u:
−Oyliniwatimen, men uni yalghuz sha’irla emes, bir ré’al insan süpitide yazimen. Hazirche aldirashmen,−dégenidi››. Emma shu ejel yazghuchining bu arzusining emelge ishishigha imkaniyet bermidi. Nawada yazghuchi zordun sabir shu eserni yazalighan bolsa yültüzlar yurti bolghan diyarimizda edebiyat-senet asminimizda nurluq yültüz bolup chaqnighan péshqedem edibler qatarida sha’ir téyépjan éliyéfni hemmini tang qalduridighan büyük séyma süpitide yézip, sha’irni séghinghan milyunlighan qeliblerde uning meniwi heykilini tikler bolghiyiti.
Yazghuchi zordun sabir pishqan yorgha qelimi bilen sha’ir téyipjan éliyéfning ilgiri-kéyin bolup « algha », « yéngi yol », « tarim »,… Qatarliq gézit-jurnallar muxbir we mesol muherrir bolup ishligen chaghlarda gézit-jurnalni yaxshi chiqirish, maqale- eserlerning idiye,bediylikini yuqiri kötirishke pütün zéhni-quwwitini ata qilghan baghwen obrazini; sha’ir téyépjan éliyéfning shinjang ölkilik medeniyet idarisi edebiyat-senet bölümining mudiri, shinjang uyghur aptunom rayonluq partkum teshwiqat bölümi edebiyat-senet bashqarmisining mu’awin bashliqi, aptunom rayonluq edebiyat-senetchiler birleshmisi partiye gürüppisining mu’awin shujisi, aptonom rayonluq yazghuchilar jemiyitining bash katipi,« tarim » jurnilining bash muherriri, junggo yazghuchilar jemiyitining 3- we 4-nöwetlik mu’awin re’isi, junggo yazghuchilar jemiyiti az sanliq milletler edebiy ijadiyet kométitining mudiriyet ezasi, « milletler edebiyati » jurnilining tehrir heyiti, aptunom rayonluq edebiyat-senetchiler birleshmisining mu’awin re’isi, aptunom rayonluq yazghuchilar jemiyitining mu’awin re’isi, aptunom rayonluq siyasiy kéngesh da’imiy kométitining heyet ezasi,… Qatarliq kespi, memuriy we ijtima’iy wezipilerni bijandilliq bilen üstige élip, ilimiz we aptunom rayonimiz edebiyat-senet sépide bashlamchiliq, serkerdilik rol oynighan nopuzluq edebiyat-senet teshkilatchisi obrazini; sha’ir téyépjan éliyéfning ilgiri axir bolup 20 dek dölette dostane ziyarette bolghan, sekkiz döletning paytextide shé’ir oqup, uyghur shé’iriyitining büyük sadasini dunyagha yangratqan, xet-chek we télfun arqiliq dunyaning jay-jayliridiki 40 neper yazghuchi, sha’ir bilen edebiy dostluq munasiwiti ornatqan xelqaraliq medeniyet almashtürüsh, dostluq elchisi obrazini; sha’ir téyépjan éliyéfning aptonom rayonimizdiki herqaysi aliy bilim yurtlirida, bostanliqtiki bagh bilen égizliktiki taghda, her millet edebiyat-senetchiler arisida, ish qaynighan emgek meydanlirida, tanggha ulashqan meshrep söhbetlerde, ediblerning tar öy, ghurigül dastixanilirida, turuslirini is qaplap ketken wang-chunggha tolghan ashpuzullarda qurdashlargha teselliy, yashlargha medet-ilham, edebiyat hérismenlirining qelbige edebiyat oti yaqqan atiliq – akiliq obrazini; sha’ir téyipjan éliyéfning peyzawat nahiyesining shaptul gungshési 1-dadüyide sotsiyalistik terbiye herikitige qatniship padichi bolghan,qehritan qish künliride turpangha chüshürülüp östeng chapqan,« 7-may» kadirlar mektipi( emeliyette emgek bilen özgertish orni) da ikki yil éghir emgek qilghan,eyni waqittiki xata siyasetning zerbisi,ziyankeshliki tüpeylidin üch qétim yiqilip, üch qétim ornidin turup, emgek bilen özgertish,sürgün qilish,chetke qéqilish,özini tekshürüsh, küresh qilinish,soraqqa tartilish,mesile tapshurush,matériyal yézish bilen hem jismaniy hem rohiy jehettinmu dehshetlik azablanghan bichare obrazini yaratqan bolatti. Epsus , yazghuchi zordun sabirning «44-qurudiki ishlar » namliq biyografik romanni yézishqa hayati yar bermidi.ishinimizki, yazghuchi zordun sabirning qolidin chüshken qelemni minglar qoligha alidu.

 

 تېيىپجان ئېلىيېف ۋە زوردۇن سابىر

 

ئابدۇرېشىت ئوسمان
(غۇلجا شەھەرلىك 3-ئوتتۇرا مەكتەپ)

 

      
ئانا دىيارىمىزدا تۇغۇلۇپ، ئۆسۈپ-يېتىلگەن شائىر تېيىپجان ئېلىيېف(1930.4.11-1989.2.19) بىلەن يازغۇچى زوردۇن سابىر(1935.4.5-1998.8.13)دىن ئىبارەت ئىككى ئۇلۇغ ئەدىب ئۆزىنىڭ تەڭداشسىز ئېسىل ھەم ئاجايىپ مول ئەدەبىي مىراسلىرى بىلەن بۈگۈنكى زامان ئۇيغۇر ئەدەبىياتىدا يۈكسەك ئورۇن تۇتۇپ قالماستىن، بەلكى يەنە ئىلىمىز ئاز سانلىق مىللەتلەر ئەدەبىيات مۇنبىرىدىمۇ بەلگىلىك ئورۇن ۋە تەسىرگە ئىگە زامانىمىزدىكى مەملىكەت ئىچى ۋە سىرتىغا بىردەك تونۇلغان ئىككى نۇرلۇق يۈلتۈزدۇر.
    شائىر تېيىپچان ئېلىيېف بىلەن يازغۇچى زوردۇن سابىرنىڭ ھەر ئىككىلىسى ئاپتونوم رايونىمىزنىڭ ئەدەبىيات-سەنئەت سېپىدە باشلامچىلىق، سەركەردىلىك رول ئوينىغان مەشھۇر شائىر، يازغۇچىلاردۇر، ئۇلۇغ سەنئەتكار، قەيسەر ئىجادكار، نوپۇزلۇق ئەدەبىيات-سەنئەت تەشكىلاتچىلاردۇر.
شائىر تېيىپچان ئېلىيېف بىلەن يازغۇچى زوردۇن سابىرنىڭ ھەر ئىككىلىسىنىڭ ئۆمۈر مەنزىلى، ئەدەبىي ئىجادىيەت جەريانى قاتمۇقات جاپا-مۇشەققەت، توسالغۇ، خېيىم-خەتەر، بېسىم-رىيازەت، زىيانكەشلىك، زەربە ۋە پىتنە-ئىغىۋالارنىڭ ھۆجۈمىدىن خالىي بولالمىغان. يەنى «تۆتنى ئېنىقلاش»، «مەدەنىيەت زور ئىنقىلابى» قاتارلىق سولچىل پىكىر ئېقىمى قوماندانلىق قىلغان ئايىغى چىقماس ھەرىكەتلەردە ھەر ئىككىلىسى تارتىپ چىقىرىلغان، زەربە بېرىلگەن، كۈرەش قىلىنغان، سوراققا تارتىلغان، سۈرگۈن قىلىنغان. ھەر ئىككىلىسى ئاخىرقى ھېسابتا خەلقپەرۋەر، ئادالەتپەرۋەر، ئۆزى ياشىغان دەۋر بىلەن ھەمنەپەس، قەلەمداشلىرى بىلەن قەلىبداش، تەقدىرداش بولۇپ ئۆتەلىگەن. بىر ئۆمۈر رېئاللىقنى، خەلقنى، ھايات ھەقىقىتىنى، ئىنسانىي خىسلەتنى مەدىھىيلىگەن، زاماننىڭ، جەمئىيەتنىڭ ئىلغار ئېقىمىغا، خەلققە ۋەكىللىك قىلغان، خەلق سۆيگەن خەلق شائىرى، خەلق يازغۇچىسى بولالىغان. ھەر ئىككىلىسى ھەقىقەت تۈيغۈسىغا، يۈكسەك بۇرچ-مەسئولىيەتچانلىق، غايىگە ئىگە جاسارەتلىك، ئىزدىنىش، ئالغا بېسىش، ئىجادچانلىق روھىغا باي، ئىشەنچى چىڭ، ئىرادىلىك،ئۇمىدۋار، خۇشخۇي، كەڭ قورساق، پەزىلەتلىك ھەم سورۇنلىقى بار، ھەم سورۇندارچىلىقى بار، خۇشچاقچاق، ناخشا-مۇزىكىغا ھېرىسمەن مىجەز – خاراكتىردىكى ئېسىل كىشىلەردىن بولۇپ، ئەل ئىچىدە ھۆرمەت تاپقان.شائىر تېيىپچان ئېلىيېف بىلەن يازغۇچى زوردۇن سابىردىن ئىبارەت بۇ ئىككى ئۇلۇغ ئەدىبنىڭ ئىسىم-شەرىپى، نام-شۆھرىتىنى تىلغا ئىلىشقان ھامان كىشىلەر چىن دىلىدىن سۆيۈنۈپ كېتىدۇ. بۇ ئىككىسى كىشىلەرنىڭ نەزىرىدە بۈگۈنكى زامان ئۇيغۈر ئەدەبىياتىدىكى خۇددى تەڭرىتاغ، بۇغدا چوققىلىرىدەك تېخىمۇ بۈيۈكلىشىپ، چولپان يۈلتۈزدەك تېخىمۇ نۇرلىنىپ كېتىدۇ. كىشلەر بۇ ئىككى ئەدىبنىڭ ئاجايىپ ئوچۇق-يورۇق، چىقىشقاق مىجەز-خاراكتېرى، ئىجىل-ئىناق. سەمىمىي مۇناسىۋەتلىرىدىن، ئېسىل كىشىلىك ئەخلاق-پەزىلەتلىرىدىن، بىر-بىرىگە بىر جان، بىر تەن بولۇپ باغلانغان چىن دوستلۇقىدىن چوڭقۇر تەسىرلىنىدۇ ھەم ئالاھىدە تەرىپلىشىدۇ.
شائىر تېيىپچان ئېلىيېف بىلەن يازغۇچى زوردۇن سابىر ئوتتۇز نەچچە يىل ئەدەبىياتنىڭ سۈيىدە ئېقىپ، ئوتىدا كۆيۈپ ئەدەبىي ئىجادىيەت بىلەن شۇغۇللىنىش، يېتەكچىلىك ۋە باشقا بىر تالاي مەسئولىيەتچانلىقى كۈچلۈك، سالمىقى ئېغىر خىزمەتلەرنى ئىشلەپ، قېيىن سىناقلاردىن ئۆتۈپ، ئايرىلماس دوستلۇق سەرگۈزەشتىلىرىنى باشتىن كەچۈرۈپ، ئالدىنقىسى 59 يىلى، كېيىنكىسى 63 يىل ياشاپ خۇددى بىر-بىرىگە قىيمىغاندەك بىر-بىرىنىڭ كەينىدىن ئالەمدىن ئۆتكەن.
   دېمەك، شائر تېيىپچان ئېلىيېف بىلەن يازغۇچى زوردۇن سابىرنىڭ ئوتتۇرىسىدىكى دوستلۇق بىر-بىرىنى چوڭقۇر چۈشىنىشتىن، ئېغىر سىناقلاردىن ئۆتۈشتىن، سەمىمىيلىكتىن، مىجەز-خاراكتېرلىرىنىڭ ئوخشاپ كېتىشىدىن، شۇغۇللانغان كەسىپلىرىنىڭ، ماڭغان يوللىرىنىڭ، مەقسەت-نىشانلىرىنىڭ، ئىجادىيەت – ئىستىللىرىنىڭ، خەلققە، تۇرمۇشقا تۇتقان مۇئامىلىلىرىنىڭ، بارلىقىنى ئەدەبىياتقا بېغىشلاشتەك ئورتاقلىقىدىن ھاسىل بولغان ھەقىقىي دوستلۇقتۇر.
    يازغۇچى زوردۇن سابىر شائىر تېيىپچان ئېلىيېف بىلەن ئەڭ دەسلەپ 1954-يىلىلىرى «ئەخمەتجان قاسىمى نامىدىكى ئىلى بىلىم يۈرتى» نىڭ دارىلمۇئەللىمىن سىنىپىدا ئوقۇۋاتقان چاغلىرىدا مەكتەپ كۈتۈپخانىسىدىن ئارىيەت ئالغان «شەرق ناخشىسى» (ئالما ئاتا يېڭى ھايات نەشرىياتى 1951-يىلى نەشىر قىلغان) ناملىق شېئىر توپلامغا كىرگۈزۈلگەن شېئىرلارنى ئوقۇش ئارقىلىق تونۇشقان. «ئەخمەتجان قاسىمى نامىدىكى ئىلى بىلىم يۈرتى» نىڭ تىل-ئەدەبىيات ئوقۇتقۇچىلىرى كىۋىر نىياز، توختاخۇن ناسىرى، ماناپ قادىرى ۋە ساۋۇت ئابدۇراخمانلار تىل-ئەدەبىيات مۇئەللىمى بولۇپلا قالماستىن، بەلكى يەنە شائىر، يازغۇچىلار ئىدى. تىل-ئەدەبىيات دەرسنىڭ جانلىق ئۆتۈلۈشىگە ئەگىشىپ، زوردۇن سابىرنىڭ شېئىرىي ئەسەرلەرنى ئوقۇش، يادلاشقا بولغان قىزىقىشى تېخىمۇ ئاشقان. زوردۇن سابىر شېئىرغا بولغان قىزغىن ئىشتىياقىنىڭ تۈرتكىسىدە بىر نەچچە پارچە شېئىر يازغان. ئۇلارنىڭ ئىچىدىكى «ئۇ مېنى كۈتكەن ئىكەن» ناملىق شېئىرى مەكتەپ بويىچە ئۆتكۈزۈلگەن شېئىر يېزىش مۇسابىقىسىدە بىرىنچىلىككە ئېرىشكەن.
     1957-يىلى زوردۇن سابىر «ئەخمەتجان قاسىمى نامىدىكى ئىلى دارىلمۇئەللىمىن» نى پۈتتۈرىدىغان يىلى شائىر تېيىپجان ئېلىيېفنىڭ « تىنچلىق ناخشىسى» ( بېيجىڭ «مىللەتلەر نەشرىياتى» 1957-يىلى نەشىر قىلغان) ناملىق شېئىر توپلىمى نەشىر قىلىنغان. زوردۇن سابىر بۇ شېئىر توپلامنىڭ شىنخۇا كىتابخانىسىدا سېتىلىۋاتقانلىق خەۋرىنى ئاڭلاپ، دەرھال بۇ كىتابنى سېتىۋالغان. بۇ شېئىر توپلامدىكى شېئىرلارنى زور ئىشتىياق بىلەن ئوقۇغان. ساۋاقداشلىرىغا زوق بىلەن دېكلاماتسىيە قىلىپ بەرگەن. بۇ ھەقتە ئەدىب ئەكبەر قادىر «تەڭرىتاغ» ژۇرنىلىنىڭ 2015-يىللىق 1-سانىدا ئىلان قىلغان « زوردۇن سابىر ھەققىدە ھېكايە» ناملىق تارىخىي ئوچېرىكنىڭ 39-بېتىدە مۇنداق بايان قىلغان: «… مانا بۈگۈن چۈشتىن كېيىن زوردۇن سىنىپتا يالغۇز ئولتۇرۇپ، ئەمدى دەرس تەكرارلاي دەپ تۇرۇشىغا پوللۇق كارىدوردىن بىرەيلەننەڭ يۈگۈرۈپ دېگۈدەك كىرىپ كېلىۋاتقان ئاياغ تىۋىشى ئاڭلاندى. تىۋىش يېقىنلاپ، سىنىپقا ساۋاقدىشى ناسىرجان كىرىپ كەلدى ۋە :
ــ شىنخۇا كىتابخانىسىغا تىيىپجان ئېلىيېفنىڭ ‹تىنچلىق ناخشىسى› ناملىق شېئىرلار توپلىمى كەپتۇ. بايا بىر نەچچە قىزلار شۇ پاراڭنى قىلىشىپ ئۆتۈشۈپ كېتىۋاتىدۇ. يۈرە، بىرگە بېرىپ ئەكېلەيلى! ــ دېدى ناسىرجان ھاسىراپ.
ــ ھۇي، قىزلارنى كۆرسەڭ بەش كۈنلۈك نېرىغا قاچىدىغان ئادەم بۈگۈن قىزلارنىڭ يېنىدىن ئۆتۈپ قاپسەنغۇ ئەجەب!
ــ بولدى چاقچىقىڭنى قوي. چاققان بول! پىيادە بارىدىغان گەپ، تاماق ۋاقتى بولغۇچە كېلىۋالمىساق بولماس!
شۇنداق قىلىپ بۇ ئىككىيلەن شەھەرلىك شىنخۇا كىتابخانىسىغا قاراپ مېڭىشتى. ئارىلىق خېلى يىراق بولۇپ ئىتتىك ماڭغاندىمۇ بىرەر سائەتتە ئاران يېتىپ بارالايتتى.
ــ باھاسى ئون تىيىن، ئاۋۇ يەرگە بېرىپ پۇل تۆلەپ كېلىڭلار، ــ دېدى كىتابخانا خىزمەتچىسى. ‹تىنىچلىق ناخشىسى› توپلىمىنىڭ باھاسى بىلەن كىتاب ئىسمى يېزىلغان ئالىقاندەك سېرىق قەغەزنى زوردۇن بىلەن ناسىرجانغا تەڭلەپ.
    ئۇلار تولىمۇ خۇشال ھالدا كىتابخانىدىن چىقىپ، ئۇدۇل مەكتەپكە قاراپ يول ئېلىشتى. يول بويى بىردەم-بىردەم توختاپ، كىتابنى ۋاراقلاپ ئۇنىڭدىكى شېئىرلاردىن تاللاپ ئوقۇپ باقتى…شۇ تەرزدە ئۇلار تاماققا ئارانلا ئۈلگۈرۈپ كەلدى.ئىككىيلەننىڭ يېڭى كىتاب ئەكەلگەنلىك خەۋىرى بىردەمدىلا ياتاق-ياتاقلارغا تاراپ كەتتى. ساۋاقداشلار خۇددى بىر قىزىق ئويۇننى كۆرۈشكە ئالدىرىغاندەك زۇردۇننىڭ ياتىقىغا ئارقا-ئارقىدىن يىغىلىشتى.
   ــ مۇقاۋىسىدا كەپتەرلەرنىڭ رەسىمى بار ئىكەن. ئىچىدىكى شېئىرلارنىڭ مەزمۇنى بىلەن تولىمۇ ماس كەپتۇ، ــ دەپ سۆزلەيتتى زوردۇن ساۋاقداشلىرىغا.»
زوردۇن سابىر شائىر تېيىپجان ئېلىيېفنىڭ « شەرق ناخشىسى »، « تىنچلىق ناخشىسى» ناملىق شېئىر توپلىمىدىكى نۇرغۇن نادىر شېئىرلارنى يادلىۋالغان. بۇ جەرياندا ئۇنىڭدا شائىر تېيىپجان ئېلىيېفنى ئۆزىگە ئۈستاز تۇتۇش ئىستىكى پەيدا بولغان. شۇنداقلا ئۇنىڭدا شائىر  تېيىپجان ئېلىيېفنى ئۆز كۆزى بىلەن كۆرۈش، شائىرنىڭ ئاۋازىنى ئۆز قۇلىقى بىلەن ئاڭلاش ئارزۇسى كۈنسېرى كۆچەيگەن.
    زوردۇن سابىرنىڭ بۇ ئارزۇسى 1961-يىلى ئىشقا ئاشقان. شۇ يىللىرى زوردۇن سابىرنىڭ لەنجۇدىكى غەربىي شىمال مىللەتلەر ئىنىستىتوتىنىڭ تىل فاكولتېتىدا ئوقۇتقۇچى بولۇپ ئىشلەپ يۈرگەن چاغلىرى بولۇپ، ئۈيغۇر تىلى ئۈگىنىدىغان بىر سىنىپ خەنزۇ ئوقۇغۇچىلارنى تىل پىراكتىكسى قىلدۇرۇش ئۈچۈن، غۇلجا ناھىيەسىنىڭ تۈرپانيۈزى يېزىغا ئېلىپ كەلگەن چاغلىرى ئىكەن. شائىر تېيىپجان ئېلىيېف دەل شۇ يىلى يەنى 1961-يىلى 4-ئايدا يۇقىرىنىڭ كۆرسەتمىسىگە بىنائەن ئىشچى-دېھقان ئاپتورلارنى تەربىيلەپ يېتىشتۈرۈش مەقسىتىدە « تارىم » ۋە « شۇغىلا » ژۇرناللىرىنىڭ مۇھەررىرلىرى بىلەن بىللە ئىلى ۋىلايىتىگە چۈشۈپ، ھەر قايسى ناھىيەلەرنىڭ يېزىلىرىغا بارغان. ئۇلار ئۆزلىرى جاپالىق قەلەم تەۋرىتىپ، ئىشچى-دېھقان ئاپتورلار نامىدىن شېئىر، قوشاق، ھېكايىلەرنى يېزىشىپ، تۆت ئاي ئىچىدە يۇقىرىدىكى ئىككى ژۇرنالىنىڭ بىر نەچچە سانىنى ئەسەرلەر بىلەن تولدۇرغان. زوردۇن سابىر شائىر تېيىپجان ئېلىيېف بىلەن تۈنجى قېتىم غۇلجا ناھىيەسىنىڭ تۇرپانيۈزى يېزىسىدا كۆرۈشكەن. بۇ ھەقتە يازغۇچى زوردۇن سابىر شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى 2011-يىلى نەشىر قىلغان « يازغۇچى بولماق تەس » ناملىق زىيارەت خاتىرىسى ۋە ماقالىلەر توپلىمىنىڭ 243-بېتىدە مۇنداق بايان قىلىدۇ: « 1961-يىلى تىل پىراكتىكىسى بىلەن غۇلجا ناھىيەسىگە بېرىپ تۇرپانيۈزىدە ئاتاقلىق ئەدىب، تىلچىلىرىمىزدىن تېيىپجان ئېلىيېف، ئابدۇكېرىم خوجا، مەھمۇد زەيىدى، … ئاكىلار بىلەن تونۇشتۇم. بۇ ئادەملەر نامى مەشھۇر بولغىنى بىلەن تولىمۇ كىچىك پېئىل، يېقىشلىق ئادەملەر ئىكەن. مەن بۇ ئادەملەر بىلەن بىردەم بولسىمۇ ھەمسۆھبەت بولۇشىنى ھاياتىمدىكى ئۇنتۇلغۇسىز چوڭ ئىش ھېسابلايتتىم. تېيىپجان ئاكىنىڭ، مەھمۇد زەيىدى ئاكىنىڭ مول بىلىم، ئىلمىي قاراشلىرىنى ئىپادە قىلغۇچى دوكلاتلىرىنىمۇ ئەنە شۇ چاغدا ئاڭلىغانىدىم. ئۇلار مېنىڭ قەلبىمدىن ئۇستازلىق ھۆرمىتى بىلەن ئورۇن ئالغانىدى…
مەن ئەتىسى غۇلجا شەھىرىنىڭ سايبويى مەھەللىسىدىكى بىر تۆمۈرچى تونۇشىمىزنىڭ ئائىلىسىدە ئۈستازلارنى مېھمان قىلىش ئۈچۈن تولىمۇ تەسلىكتە گۈرۈچ، ماي ۋە بىر بۇتۇلكا ‹ئىلى داچۇ › تەييارلىدىم.
    تېيىپجان ئاكا، ئابدۇكېرىم ئاكا، پەتتارجان ۋە بىر قانچە كىشىلەر مېنىڭ تەكلىپىمنى خۇشاللىق بىلەن قوبۇل قىلىپ، مەن داستىخان تەييارلىغان ھېلىقى ئاددىي ئىشچى ئۆيىگە قەدەم تەشرىپ قىلىشتى.
    ئۇ كۈندىكى كۆڭۈلسىزلىك ھازىرغىچە كۆڭلۈمنىڭ بىر بۈرجىكىدە تۇرۇپتۇ : مەن مېھمانلارنى باشلاپ كەلگىچە، ھاراقنى بىر ئاغىنەم دوستلىرىمغا قۇيۇۋېتىپتۇ. تاماقنىڭمۇ تولىسى تۈگەپ ھەربىر كىشىگە يېرىم سىركايىدىن گاڭپەن قاپتۇ. تىپىرلىدىم، نە ھاراق، نە گۆش، نە نان تېپىلمىدى، مەن يەرگە كىرگۈدەك بولدۇم. لېكىن تېيىپجان، ئابدۇكېرىم ئاكىلار يېرىم پىيالە گاڭپەنگىمۇ خۇددى مال سويغاندەك رازىمەنلىك بىلدۇرۇپ، چاقچاق، كۈلكىلىرى بىلەن مېنىڭ خىجالەتچىلىكىمنى تېزلا يوقىتىۋەتتى، ئابدۇكېرىم ئاكا پاراڭنى دەرھال ئەدەبىياتقا يۆتكىدى.
    مەن كىتابلاردىكى ئادەملەر بىلەنلا ھەپلىشىپ ھايات ئادەملەر بىلەن ئانچە ئارىلاشمىغان ‹ كىتاب خالتىسى › بولغانلىقىم ئۈچۈن ئادەملەرنى تەييار فۇرمىلا بىلەن ئۆلچەشكە ئادەتلەنگەنىدىم. شۇكۈنى بىزنىڭ ئەدەبىيات سېپىمىزدىكى كۆزگە كۆرۈنگەن شائىرلىرىمىز بىلەن سۆھبەتلىشىپ، تېيېپجان ئاكىنىڭ  تۇرپانغا ئەمگەك بىلەن ئۆزگىرىشكە چۈشۈپ ئادەملەرنى چۈشىنىش، ھاياتنى چۈشىنىشتە ھاسىل قىلغان تەسراتلىرىنى، ئابدۇكېرىم ئاكىنىڭ ئەدەبىياتىمىز تەرەققىياتى توغرىسىدىكى پەرەزلىرىنى ئاڭلاپ ئەمەلىيەتكە ھۆرمەت قىلىش، ئەتراپىمىزدىكى مۇھىتنىڭ تەلىپى بويىچە پىكىر قىلىشنىڭ زۆرۈرلىكىنى ھېس قىلدىم. مەن شۇ چاغدىلا بىزنىڭ ئاتاقلىق شائىرلىرىمىزنىڭ نېمە ئۈچۈن ئۆز پىكىرلىرىنى دادىل ئىپادە قىلالمىغانلىقى، نېمە ئۈچۈن ئۆزلىرى خالىمىغان تېمىلاردىمۇ مەدھىيە شېئىرلىرى يېزىشقا مەجبۇر بولغانلىقلىرىنى دەسلەپكى قەدەمدە چۈشەندىم.
    يىللار بىزنىڭ بېشىمىزغا ئېغىر مۇشكۈلاتلارنى كەلتۈردى. بۇ مۈشكۇلاتنىڭ ئېغىرلىرى يازغۇچى، شائىرلىرىمىزنىڭ بېشىغا چۈشتى. مەن 1966-يىلى ‹گېزەندە› بولۇپ يۈرگىنىمدىلا، سۆيۈملۈك شائىرلىرىمىزنىڭ ناملىرىنى ‹ شىنجاڭ گېزىتى › گە بېسىلغان ‹ جەڭگىۋار › ماقالىسىنىڭ سەھىپىسىدە قاتتىق ئەيىبلەنگەن، قارىلانغان، جاۋابقا تارتىلغانلارنىڭ قاتارىدا كۆردۈم. شۇ چاغدا مېنىڭ كۆز ئالدىمدىن زۇنۇن قادىرى ئاكىنىڭ ئاپپاق چاچ، قىزىل يۈزلۈك چىراي، تېيېپجان ئاكىنىڭ تىزىغا ياماق چۈشكەن كۆك خادانى ئىشتان، خەي كېيىپ بىز بىلەن تۇرپانيۈزىدىن جىلىليۈزىگە پىيادە كېتىۋېتىپ:

‹بەلبېغىمنى يۇدۇرۇپ،
يىپ تاناڭغا يايدۇرۇپ.
ئاناڭنىڭ ھەققى بارمۇ؟
مېنى مۇنچە قايدۇرۇپ؟ ›

    دەپ ۋارقىراپ ناخشا ئېيتىشلىرى، ئابدۇكېرىم ئاكىنىڭ تېيېپجان ئاكىنى ‹ماۋۇ ئاداش› دەپ تۇرۇپ چاقچاق قىلىپ كۈلۈشلىرى بىرمۇ بىر ئۆتتى.
ــ مۇتەللىپ، تېيېپجان، ئابدۇكېرىملەرنىڭ قارىلانغىنى بىزنىڭ ئەدەبىياتىمىزنىڭ قارىلانغىنى، ئەدەبىياتىمىز تۈگىدى، ئەدەبىياتسىز ھايات ـ ئەڭ لەززەتسىز ھايات !
    مانا بۇ مېنىڭ، ‹گېزەندە› ھەمراھلىرىمغا شۇ چاغدا قايناپ تۇرۇپ ئېيتقان سۆزۈم.»
   شائىر تېيېپجان ئېلىيېف ئۈستازلىق سۈپىتى بىلەن ئەدەبىياتقا، ئىجادكارلارغا بەكمۇ كۆڭۈل بۆلۈپ كەلگەن. بولۇپمۇ ياش تالانت ئىگىلىرىنى بايقاش، تەربىيلەش، يىتەكلەشكە ئىنتايىن كۆڭۈل بۆلگەن. زوردۇن سابىرمۇ شائىر تېيىپجان ئېلىيېفنىڭ شاگىرىتلىرىنىڭ بىرى بولۇپ، ئۇ دەسلەپ ئەدەبىي ئىجادىيەتكە كىرىشكەندە شېئىر يېزىش بىلەن باشلىغان. زوردۇن سابىر مەشىق تەرىقسىدە يازغان « ئاق ئۈرۈك »، «باغۋەن قىز »، « تىيانشان » قاتارلىق ئۈچ شېئىرىنى ئۈستازى تېيىپجان ئېلىيېفغا كۆرۈپ بېقىشقا بەرگەن. شائىر تېيېپجان ئېلىيېف بۇ شېئىرلارنى تۈزىتىپ، تەھرىرلەپ « شىنجاڭ ئەدەبىيات-سەنئىتى » ( « تارىم » ) ژۇرنىلىنىڭ 1961-يىللىق 10-سانىدا ئېلان قىلغان. بۇ ھەقتە ئەدىب ئەكبەر قادىر « تەڭرىتاغ » ژۇرنىلىنىڭ 2015-يىللىق 1-سانىدا ئېلان قىلغان «زوردۇن سابىر ھەققىدە ھېكايە » ناملىق تارىخىي ئوچېرىكنىڭ 58-بېتىدە مۇنداق بايان قىلغان: «1961-يىلى يازلىق تەتىلدە زوردۇن غۇلجىغا قايتىپ كەلدى. بىر كۈنى ئۇ ئۈرۈمچىدىن تېيىپجان ئېلىيېف قاتارلىق شائىرلارنىڭ غۇلجىغا كېلىپ، ‹ ئىشچى-دېھقان ئاپتورلارنى يېتىشتۈرۈش، يېزا تېمىسىدا يېزىلغان ئەسەرلەرنى يىغىش › بىلەن بولۇۋاتقانلىقىنى ئاڭلاپ قالدى. ئۇ دەرھال ئۆزى يازغان يېزا تېمىسىدىكى شېئىرلىرىنى كۆتۈرۈپ تېيىپجان ئېلىيېفنى ئىزدەپ تاپتى.
     ــ شېئىرلىرىڭ بولىدىكەن، مەندە قالسۇن، ژۇرنال تەھرىر بۆلىمىدىكىلەرمۇ كۆرۈپ باقسۇن، داۋاملىق تېرىشقىن، ــ دېدى تېيىپجان ئېلىيېف، زوردۇننىڭ قولىدىكى ‹ ئاق ئۈرۈك › ، ‹ باغۋەن قىز ›، ‹ تىيانشان › قاتارلىق شېئىرلىرىنى بىر قۇر كۆرۈپ چىققاندىن كېيىن.يازغانلىرىنىڭ بىر ئاتاقلىق شائىرغا يارىغانلىقىدىن زوردۇننىڭ كۆڭلى يايراپ كەتتى. شۇ كۈنى ئۇ ئۆيىگە بارغاندا بۇ خوش خەۋەرنى دادىسىغا سۆزلەپ بەردى. بالىسىغا ئوخشاشلا خوشال بولغان دادا ئۇنىڭ بېشىنى سىيلاپ تۇرۇپ ‹ تىرىشقىن › دېدى. زوردۇن شۇ كۈنى ئۆز ھويلىسىنىڭ باغ تەرىپىدىن ئېقىپ ئۆتىدىغان ئۆستەڭ بويىدىكى قارىياغاچلىققا كىرىۋېلىپ، يەنە بىر نەچچە پارچە شېئىر يازدى.»
     زوردۇن سابىر ژۇرنالدا ئېلان قىلغان بۇ تۈنجى شېئىرلىرىدىن ئىلھاملىنىپ، قىزغىن ئىشتىياق بىلەن شېئىر ئىجادىيىتىگە كېرىشىپ كەتكەن. « شىنجاڭ ئەدەبىيات-سەنئىتى» (« تارىم »)، «ئىلى گېزىتى»، «قەشقەر ئەدەبىياتى»،… قاتارلىق گېزىت- ژۇرناللاردا ئارقىمۇ ئارقىدىن  « بىر تال كۆچەت » (« شىنجاڭ ئەدەبىيات-سەنئىتى » ژۇرنىلىنىڭ 1962-يىللىق9-سان) « قار لەيلىسى » ( ‹ ئىلى گېزىتى › نىڭ 1972-يىل 10-ئاينىڭ 28-كۈنىدىكى سانى)، «غارام» ، «خامان» ( ‹ ئىلى گېزىتى › نىڭ 1973-يىل 8 -ئاينىڭ 12-كۈنىدىكى سانى)، «قىسقا شېئىرلار»  ( ‹ ئىلى گېزىتى › نىڭ 1972-يىل 2-ئاينىڭ 20-كۈنىدىكى سانى)، « مەڭگۈلۈك تۈگىمەس ناخشام » ، « ئۆچمەس يالقۇن »، « بىلىم ـ ئەقىل چىرىقى »، « ئىشلە دېھقىنىم ھارماي » ( ‹ قەشقەر ئەدەبىياتى › ژۇرنىلىنىڭ 1982-يىللىق 2-سان) ،… قاتارلىق شېئىرلارنى ئېلان قىلغان. زوردۇن سابىر شۇندىن كېيىن كۆڭلىگە ياققان، ئۈستازنىڭ ئالدىغا ئاپىرىشقا يارايدۇ دەپ قارىغان شېئىرلىرىنى ئارىلاپ-ئارىلاپ ئۇنىڭغا كۆرسىتىپ تۇرغان. يەنە شېئىر ئىجادىيىتىدە مۇۋەپپىقىيەت قازىنىشنىڭ يوللىرى ھەققىدىمۇ شائىر تېيېپجان ئېلىيېفنىڭ مەسلىھەتىنى ئاڭلاپ، سەمىمىي ياردىمىگە مۇيەسسەر بولۇپ كەلگەن. شېئىرىيەتكە بولغان قىزغىن ئىشتىياق، قايناق ھەۋەس زوردۇن سابىر بىلەن شائىر تېيېپجان ئېلىيېفنىڭ قېرىنداشلىق مېھرىنى كۈچەيتكەن، دوستلۇق رىشتىنى كۈچەيتكەن. زوردۇن سابىر شائىر تېيېپجان ئېلىيېفنى ئۆزىنىڭ بىر تۇغقان ئاكىسىدەك ھۆرمەتلەپ شېئىرلىرىنى ئىخلاس بىلەن ئوقۇپ، يادلاپ ئۆگەنگەن. شېئىرىيەت ئىشقى، شېئىرىيەت مۇھەببىتى ئۇلارنى بارغانسېرى يېقىنلاشتۇرغان.
     1981-يىلى ئۈمىد ( ئاپرېل ) ئېيىدا زوردۇن سابىر، ئوسمانجان ساۋۇت ۋە جاقىپ مىرزاقانلار بېيجىڭدىكى «لۇشۇن ئەدەبىيات ئىنىستىتۇتى»نىڭ 6-قارار ئاز سانلىق مىللەت كورسانتلار سىنىپىدا ئوقۇغان. شائىر ئوسمانجان ساۋۇت يازغۇچى زوردۇن سابىر بىلەن شۇ چاغدا تونۇشۇپ دوستلاشقان. ئەدەبىي ئىجادىيەت ھەققىدە كۆپ سۆھبەتلەشكەن. شائىر ئوسمانجان ساۋۇت زوردۇن سابىرنىڭ ئېلان قىلغان تۈنجى شېئىرى « ئۈچ شېئىر » نى ئوقۇغاندىن كېيىنكى تەسىراتى ۋە يازغۇچى زوردۇن سابىرنىڭ شېئىرىيەت ئىشتىياقى ھەققىدە « تارىم » ژۇرنىلىنىڭ 2001-يىللىق 6-سانىدا ئىلان قىلغان « زوردۇن سابىر ھەققىدە خاتىرىلەر » ناملىق ئەسلىمىسىدە مۇنداق يازغان :« زوردۇن سابىر دېگەن ئىسىمنى مەن تۈنجې قېتىم 1961-يىللىق ‹ شىنجاڭ ئەدەبىيات سەنئىتى › (ھازىرقى ‹ تارىم › ) ژۇرنىلىنىڭ بىر سانىدا كۆرگەن ئىدىم. ژۇرنالنىڭ بۇ سانىدا ‹ زوردۇن › دېگەن نام ئاستىدا ئۈچ شېئىر بېرىلگەن ئىدى. شېئىردا قەلەمگە ئېلىنغىنى ئادەتتىكى تىما بولسىمۇ ئۇنىڭدا ئۆزگىچە شېئىرىي پۇراق، بىجىرىم شېئىرىي تەبىئەت، چىرايلىق شېئىرىي تىل، شېئىرىي مۇھىت غۇلاچ يايغانىدى. شائىر ساۋاقداشلىرىم بىلەن بۇ شېئىرلار ھەققىدە ئۇزاققىچە ھەۋەس بىلەن مۇھاكىمە قىلىشقان، زوردۇن دېگەن قەلەم ئىگىسىنىڭ كىملىكى، قەيەرلىكى ھەققىدە قىزغىن پەرەز قىلىشقانىدۇق. ئىشقىلىپ بۇ شېئىرلاردىن ئالغان ئىستىتېك لەززىتىمىز زوردۇن دېگەن ئىسىمنى بىزنىڭ قەلبىمىزگە ئويغان ئىدى. بىراق مۇشۇ ساندىن كېيىن بىز ئۇنى خىلى بىر ۋاقىتلارغىچە، يەنى يەتمىشىنچى يىللارغىچە يىتتۈرۈپ قويغان ئىدۇق …
     شۇ كۈنلەرنىڭ بىرىدە، مەركىزىي خەلق رادىيو ئىستانسىسىنىڭ مەشھۇر دېكتورى، مەن ھەمىشە ئايال لىۋىتان دەپ پەخىرلىنىدىغان ئايشەم ھوشۇر ماڭا تېلېفون بېرىپ، زوردۇنكام ئىككىمىزنى رادىيو ئىستانسىسىغا تەكلىپ قىلدى. دەرھال باردۇق. ئەسلىدە بېيجىڭغا داۋالىنىش ئۈچۈن كەلگەن مەشھۇر خەلق ناخشىچىسى داۋۇتجان ناسىر رادىيوغا ناخشا بېرىۋاتقان ئىكەن. زالدا ئولتۇرۇپ، ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئاجايىپ تەڭداشسىز مۇڭلۇق ۋە لېۋەن ناخشىلىرىدىن قانغۇچە ھۇزۇرلاندۇق. داۋۇتجان ناسىرنىڭ ئاۋازى، ئۇيغۇر ناخشىلىرىدىكى تۈگىمەس – پۈتمەس ھېكمەتلەر مېنى بەكمۇ ھاياجانلاندۇرغانىدى. ياتاققا قايتىپ كەلگەندىن كېيىن كەچتە ‹‹ناخشىچى›› دېگەن شېئىرىمنى يازدىم – دە، ئەتىگەن زوردۇنكامغا ئوقۇپ بەردىم:
−بۇ شېئىرنى داۋۇتجاننىڭ ئۆزى بار يەردە زادى ئوقۇپ سالماڭ، ئۇكام، ھەسرىتىنى ئاشۇرۇپ قويىسىز،−دېدى ئۇ ۋە:
‹‹ئانا دەيمىز تەبىئەتنى چالىلىق،
ئۇ قىلىدۇ دائىم بىزگە ئالىلىق.
كۆزسىز كەلدى بۇ دۇنياغا ناخشىچى
كۆزسىز ئۆتتى يۇمران، بەررە بالىلىق…

كۆزسىز ئۆتتى يىگىتلىك چاغ، قىز قۇچار
ھاياجانلىق دەقىقىلەر تېز ئۇچار.
ئاڭا ياتتۇر گۈلنىڭ رەڭگى، قىز رەڭگى
قۇياش سېزىم مۇھەببەتنى قوزغىتار.

ئۆرتىنىمەن ناخشىچىنىڭ ھالىغا،
پېشكەل چۈشكەن قىسمىتىگە، پالىغا.
يورۇقلۇقنى قارغىغانلار چولپان كۆز،
لىللالىقىڭ شۇمۇ تەڭرىم، دەرىخا!››
دېگەن كۇپلېتلارنى بەكمۇ ياقتۇرۇپ، ھەددىدىن زىيادە ماختاپ كەتتى.
    −مەنمۇ شائىر بولماقچىدىم، ئەپسۇسكى، كېچىكىپ قېلىپ نەزم يازىدىغان شائىر ئەمەس، نەسر يازىدىغان شائىر بولۇپ قالدىم. شېئىرىيەت قالتىس گۈزەل، قالتىس يارقىن، قالتىس ھېكمەتلىك، قالتىس غايىۋى نەرسە. ئۇنىڭ چېكىگە مەڭگۈ يەتكىلى بولمايدۇ. نەگە بارماڭ، نەدە تۇرماڭ، مەيلى كىم بولۇپ كېتىڭ، شائىرلىقىڭىزنى ھېچنېمىگە تېگىشمەڭ، ئۇكام! ھەممە نەرسىنى پەرۋىش قىلىپ يېتىلدۈرگىلى بولىدۇكى، شائىرلىقنى پەرۋىش قىلىپ يېتىلدۈرگىلى بولمايدۇ. يېتىلدۈرۈلگەن نەرسە ھامان سۈنئىي بولىدۇ. مەن نەۋائىي، فۇزۇلى، جامى، مەشرەپ، ئۆمەر ھەييام، گۇمنام، موللا بىلاللارنى پۈتۈن – پۈتۈن دېگۈدەك يادلىۋالغان؛ دانتى، بايرون، گيوتى، نازىم ھېكمەت، پابلونېرودالارنى قىزىقىپ ئوقۇغان، لى بەي، دۇفۇ، ئەيچىڭ، گومورۇ، ماياكوۋىسكى، پاستېرناكلارنىڭ شېئىرىنى خەنزۇ تىلىدىن تەرجىمە قىلىپ باققانىدىم. غوپۇر غۇلام، خەمىت ئالىمجان، ئاباي شېئىرلىرىنىمۇ ئېتىبارسىز قالدۇرمىغان ئىدىم،−دەپ بىر نەچچە شېئىرنى يادلاپ كەتتى،−يېزىڭ، تىنماي يېزىڭ، قىزغانچۇق، كۈندەشلەرگە پەرۋا قىلماڭ، سىز بىلەن مەن كىرگەن بۇ كوچىنىڭ مەنزىلى ئۇزۇن، ئىتلىرى غالجىر، تاكتاكچىلىرى ھىيلىگەر، يوللىرى ئەگرى – توقاي، كۆمبىسى مانان ئاستىدا… بۇنىڭلىق بىلەن ئۈمىدسىزلىنىپ يول بويىدا قېپقالغىلى بولمايدۇ… »
    « قەرزدار » ناملىق بۇ ھېكايە يازغۇچى زوردۇن سابىرنىڭ نامىنى ئوقۇرمەنلەرگە تۇنۇتقان، ئىجدىمائىي تەسىرى ئەڭ كۈچلۈك، ئوقۇرمەنلەرنى ھەيرەتتە قالدۇرغان ئېسىل ھېكايە. بۇ ھېكايە 1978-يىلى يېزىلغان، « تارىم » ژۇرنىلىنىڭ 1980-يىللىق 4-سانىدا ئېلان قىلىنغان. ئەدەبىي تەرجىمان لىياڭ شۆجۈڭ بۇ ھېكايىنى خەنزۇچىغا تەرجىمە قىلىپ « شىنجاڭ ئەدەبىياتى » ژۇرنىلىنىڭ 1980-يىللىق 6-سانىدا ئېلان قىلغان. بۇ ھېكايە ئاپتۇرنىڭ «قەرزدار» ناملىق ھېكايىلەر توپلىمىغا كىرگۈزۈلۈپ 1999-يىلى شىنجاڭ ياشلار، ئۆسمۈرلەر نەشرىياتى تەرىپىدىن نەشر قىلىنغان، بۇ ھېكايە 1980-يىلى ش ئۇ ئا ر ئوتتۇرا، باشلانغۇچ ۋە ئالىي مەكتەپ ئوقۇتۇش ماتېرىياللىرىنى تەكشۇرۇپ بېكىتىش كومىتېتىنىڭ ئورۇنلاشتۇرۇش ۋە كونكرېت يېتەكچىلىكىدە ئاپتونوم رايونلۇق مائارىپ ئىلمىي تەتقىقات ئورنى بىلەن شىنجاڭ مائارىپ نەشرىياتى بىرلىكتە تۈزگەن تولۇقسىز ئوتتۇرا مەكتەپلەر ئۈچۈن « ئەدەبىيات » (8-يىللىقلار ئۈچۈن ) ناملىق كىتابقا كىرگۈزۈلگەن.
    شائىر تېيىپجان ئېلىيېف 1978-يىل 10-ئاينىڭ 12-كۈنى دۆلەت قۇرۇلغانلىقىنىڭ 30-يىللىقىنى تەبرىكلەش پائالىيىتىگە ئاتاپ ئەدىبلەر ئەدەبىي ئەسەر يېزىشقا سەپەرۋەر قىلىش ئۈچۈن غۇلجىغا ئايرۇپىلان بىلەن كەلگەن. شائىر تېيېپجان ئېلىيېف ئىلىدىكى ئەدەبىيات-سەنئەت خادىملىرىغا مەخسۇس تېمىدا لېكسىيە سۆزلىگەن. شائىر تېيېپجان ئېلىيېف يازغۇچى زوردۇن سابىر بىلەن ھەمسۆھبەت بولۇپ، يازغۇچى زوردۇن سابىرغا « مەدەنىيەت زور ئىنقىلابى » نىڭ يېزىلاردىكى سولچىل سىياسىتىنىڭ ئەپت ـ بەشىرىسىنى، بولۇپمۇ دېھقانلارنىڭ ئېچىنىشلىق ئېغىر تۇرمۇشىنى باش تېما قىلغان ھېكايە يېزىشقا رىغبەتلەندۈرگەن. نۆۋەتتىكى سىياسەت، تەشۋىقاتنىڭ يۆنىلىشى، ۋەزىپىسىنى چۈشەندۈرگەن. يازغۇچى زوردۇن سابىر شائىر تېيېپجان ئېلىيېفنىڭ كۈچلۈك مەدەت-ئىلھامى، قوللاپ – قۇۋەتلىشى بىلەن نادىر ئەسىرى ـ « قەرزدار » نى يېزىپ چىققان. بۇ ھەقتە ئەدىب ئابلەت ئابدۇللا « تەڭرىتاغ » ژۇرنىلىنىڭ 2011-يىللىق 6-سانىدا ئېلان قىلغان « ئۇلۇغ قەرزدار، ئۇلۇغ يازغۇچى زوردۇن سابىر » ناملىق بىيوگرافىك ئەدەبىي خاتىرىسىدە مۇنداق دەپ يازغان : « 1978-يىلى، 12-ئۆكتەبىر.
    بىزنىڭ ئۆينىڭ يېنىدىكى 4-دىۋىزىيە مېھمانخانىسى (ھازىرقى گۈلىستان)دا ھەريەر-ھەريەردىن كەلگەن ئەدەبىيات-سەنئەتچى خادىملار دوكلاد ئاڭلاۋاتقاندا، يولداش تېيىپجان ئېلىيېف دەم ئېلىش ۋاقتىدىن پايدىلىنىپ يولداشلار بىلەن قىزغىن كۆرۈشتى، ئەھۋاللاشتى….تېيىپجان ئېلىيېف شائىرلار، يازغۇچىلار، ھەۋەسكارلار بىلەن ئەدەبىيات ھەققىدە قىزغىن پاراڭلىشىپ ئولتۇردى. ئۇ بېشىغا چاۋشيەن پاسون شەپكە، ئۈستىگە قارا پەلتو، پەلتوسى ئىچىگە كۈل رەڭ جۇڭسەنفۇ چاپان كىيىۋالغان ئىدى. ئۇ ئېغىر-بېسىق، روھلۇق، خۇش چاقچاق كۆرۈنەتتى. چىرايىدىن كۈلكە  يېغىپ تۇراتتى، سۆز قىلغاندا ئوچۇق چىراي، كۈلۈمسىرەپ تۇراتتى. ئۇ بىزگە ئۈرۈمچىدىكى ئەدەبىيات-سەنئەت ئەھۋالىنى، قەلەمكەشلەرنىڭ روھلىنىپ كەتكەنلىكىنى سۆزلەپ بەردى.
1978-يىلى، 14-ئۆكتەبىر.
    مېھمانخانىنىڭ ياتىقىدا دوكلاتنى مۇزاكىرە قىلدۇق. دۆلەت قۇرۇلغانلىقىنىڭ 30 يىللىق تويىغا سوۋغات تەييارلاش مۇزاكىرىمىزنىڭ مەركىزىي تېمىسى بولدى. ئەدەبىيات-سەنئەتچىلەر قىزغىن، بەس-بەستە نېمىلەرنى يازىدىغانلىقى ھەققىدە سۆزلىشەتتى. شۇ ئەسنادا كىمدۇر بىرى ياتاق ئىشىكىدىن بېشىنى تىقىپ قارىۋىدى، ‹تېيىپجىنكام!› دېدى ئولتۇرغانلارنىڭ بىرى ئۇنى كۆرۈپ خۇشاللىق ئاھاڭدا. ھەممىمىزنىڭ كۆزى ئىشىككە قادالدى، ئىشىك ئاستا ئېچىلىپ تېيىپجىنكامنىڭ خۇش پىچىم گەۋدىسى كۆرۈندى. ئۇ كۈلۈمسىرىگىنىچە ياتاققا كىرىپ، كۆز ئىشارىسى بىلەن ھەممە بىلەن سالاملىشىپ ماناپ قادىرىنى كۆرۈپ قالدى-دە، ئالدىغا باردى:
− ھوي ئاقساقال!− ئۇ ئورنىدىن تۇرۇۋاتقان ماناپ قادىرى بىلەن قول ئېلىشىپ قىزغىن كۆرۈشتى،− ياخشى تۇردىڭىزمۇ، سالامەتلىكىڭىز قانداق؟ ياخشى كۈنلەر كەلدى ئاقساقال، ئەمدى يازىدىغان كۈنلەر كەلدى!… بۆرە قېرىسىمۇ بىر قويچىلىكى بار-دە.
− ياخشى، زەپمۇ چىرايلىق كەلدى باھار!− دېدى ماناپ قادىرى تېيىپجىنكامنىڭ شېئىرىنى چاقچاققا كەلتۈرۈپ كۈلۈپ، ئۇ كۈلگەندە كىچىك كۆزلىرى تېخىمۇ پۈرۈلۈپ يوقاپ كەتتى.
    بۇ گەپنى ئاڭلاپ تېيىپجىنكاممۇ، باشقىلارمۇ كۈلۈشۈپ كەتتى. ياتاق ئىچى جانلىنىپ كەتتى. تېيىپجىنكام بىرئاز ئولتۇرۇپ، ھەپتىنىڭ بىرىنچى كۈنى مەشرەپ ئۆتكۈزىدىغانلىقىنى ئۇقتۇردى-دە، زوردۇن سابىرنى بىللە ئېلىپ چىقىپ كەتتى. «
    دەر ھەقىقەت، يازغۇچى زوردۇن سابىر شائىر تېيېپجان ئېلىيېفتەك ئەدەبىيات-سەنئەت تەشكىلاتچىلىرى، ئەدەبىيات ئاتامانلىرى بىلەن ھەمسۆھبەت بولۇش، سىردىشىش ئارقىلىق ئۆزىنىڭ ئەدەبىي ئىجادىيەت يولىنى تاپقان. ئەدەبىياتقا بارلىقىنى بېغىشلاش روھىنى، ئەدەبىياتقا بولغان بۈرچ-مەسئولىيەت تۈيغۇسىنى كۈچەيتكەن. بۇ ھەقتە يازغۇچى زوردۇن سابىر « تارىم » ژۇرنىلىنىڭ 1989-يىللىق 3-سانىدا ئېلان قىلغان « يوقالماس كۈلكە، ئۇنتۇلماس تەبەسسۇم » ناملىق ئەسلىمىسىدە مۇنداق دەپ يازغان « مەن ناۋادا ئوت يۈرەك ئەدىبلىرىمىز بىلەن تونۇشۇپ ھەمسۆھبەت بولمىغان بولسام، بەلكى ئەدەبىياتقا ھازىرقىدەك ئىشىق- مۇھەببەت باغلىمىغان، يازغۈچى بولماستىن، بەلكى ئوقۇتقۇچىلىق بىلەن ئۆمرۈم ئۆتكەن بولار ئىدى. ئەدەبىياتنى سۆيۈش، ئەدەبىياتىمىز ئۈچۈن ئۆزۈمنى بېغىشلاش روھى ماڭا تېيېپجان ئېلىيېف، ئابدۇكېرىم خوجايوف ئاكىلاردىن سىڭگەن. ئۇلارنىڭ خۇشاللىقىمۇ، خاپىلىقىمۇ، قىزىق پاراڭلىرىمۇ ئەدەبىيات بىلەن باغلانغانىدى.»
    يازغۇچى زوردۇن سابىر 1979-يىلى شىنجاڭ خەلق نەشىرىياتىغا يۆتكىلىپ كېلىپ، مۇھەررىر بولغان. شۇنىڭ بىلەن شائىر تېيېپجان ئېلىيېف بىلەن يازغۇچى زوردۇن سابىر ئوتتۇرىسىدىكى دوستلۇق مۇناسىۋەت بۇرۇنقىدىنمۇ قويۇقلىشىپ، مۇڭدىشىش، سىردىشىش، پىكىر ئالماشتۇرۇش بىلەن بەكمۇ كۆڭۈللۈك ئۆتكەن.

     يازغۇچى زوردۇن سابىر 1979-يىلى قەشقەر ۋىلايىتىنىڭ مەكىت ناھىيەسى يانتاق يېزىسىدا تۇرمۇش ئۈگىنىپ بۈگۈنكى زامان ئۇيغۇر ئەدەبىياتىدا تۈنجى بولۇپ ئۈيغۈر مىللىتىنىڭ سەنئەت پىسخىكىسى يوروتۇلۇپ بېرىلگەن نادىر ئەسىرى ـ « دولان ياشلىرى » ناملىق ھېكايىسىنى يازغان. بۇ ھېكايە « تارىم » ژۇرنىلىنىڭ 1979-يىللىق 10- سانىدا ئېلان قىلىنغان. ئەدەبىي تەرجىمان لىياڭ شۆجۈڭ بۇ ھېكايىنى خەنزۇچىغا تەرجىمە قىلىپ « چەت ياقا » ژۇرنىلىنىڭ 1980-يىللىق 1-سانىدا ئېلان قىلغان. بۇ ئەسەر ئىلگىرى-كېيىن بولۇپ، ئىككى قېتىم ئوتتۇرا مەكتەپ تىل-ئەدەبىيات دەرسلىك كىتابقا كىرگۈزۈلگەن. بۇ ئەسەر 1979-يىلى ئاپتۇنوم رايون بويىچە 1-دەرىجىلىك مۇكاپاتقا، 1981-يىلى مەملىكەتلىك ئاز سانلىق مىللەتلەر ئەدەبىي ئەسەرلىرىنى مۇكاپاتلاش يىغىنىدا 1-دەرىجە بولۇپ باھالانغان. 1981-يىلى شائىر تېيىپجان ئېلىيېفنىڭ «مۇھەببەت لىرىكلىرى» ناملىق شېئىرىمۇ مەملىكەتلىك 1-نۆۋەتلىك ئاز سانلىق مىللەتلەر ئەدەبىي ئەسەرلەرنى مۇكاپاتلاش يىغىنىدا 1-دەرىجىلىك مۇكاپاتقا ئېرىشكەن. شۇ يىغىندا يازغۇچى زوردۇن سابىر ئۈستازى شائىر تېيېپجان ئېلىيېف بىلەن بىللە شەرەپ مۇنبىرىدە قولىدىكى شەرەپ گۇۋاھنامىسىنى غالبىلارچە پۇلاڭلاتقان. ئۇتۇق نەتىجە، شان-شەرەپنىڭ شەنىگە چۆمۈلگەن. خۇشال-خۇراملىقنىڭ پەيزىنى سۈرگەن. شۇ قېتىملىق يىغىندا شائىر تېيېپجان ئېلىيىف ش ئۇ ئا ر ئەدەبىيات-سەنئەت خادىملىرىغا ۋاكالەتەن سۆزلىگەن نۇتۇقىدا يازغۇچى زوردۇن سابىرنى تەرىپلىگەن. بولۇپمۇ ئۇنىڭ «قەرزدار» ناملىق ھېكايىسىنى ئالاھىدە تىلغا ئېلىپ مۇئەييەنلەشتۈرگەن. بۇ ھەقتە پېشقەدەم رەھبەر، ئالىم، ئەدىب ۋە جامائەت ئەربابى مىجىت ناسىر « ئىلى دەرياسى » ژۇرنىلىنىڭ 2007-يىللىق 5-سانىدا ئېلان قىلغان « ئىلى تەسىراتلىرى » ناملىق ماقالىسىدە مۇنداق دەپ بايان قىلغان : « …1981-يىلى ياز ئايلىرى ئىدى. يازغۇچى زوردۇن سابىر يېزا ئىگىلىك پەنلەر ئاكادېمىيەسىدىكى ئۆيىمىزگە خوشال كېرىپ كەلدى. ئىككىمىز قىزغىن سۆھبەتلەشتۇق.
     ــ يېقىندا بېيجېڭدا ئېچىلغان مەملىكەتلىك ئاز سانلىق مىللەتلەر ئەدەبىي ئەسەرلىرىنى مۇكاپاتلاش يىغىنىدا شائىر تېيېپجان ئېلىيېف « قەرزدار » ناملىق ھېكايىمنى ياخشى ئەسەرلەر قاتارىدا ماختىدى. ئۆز نەتىجىلىرىنى باشقىلار ھۇزۇرلىنىپ ماختىغاندا راھەتلەنمەيدىغان ئادەم كەم بولىدۇ. مېنى خۇشال قىلغىنى شائىر تېيېپجان ئېلىيېفنىڭ ماختاشلىرى، تېخىمۇ خۇشال قىلغىنى ئۇنىڭ مېنى كۈزەتكەنلىكى، ماڭا ئۇمىد باغلىغانلىقى ۋە مېنى رىغبەتلەندۈرگىنى بولدى. بىزدە ھازىرمۇ ئۈكىلىرىدىن خۇشاللىنىدىغان، ئۇلارنىڭ نەتىجىلىرى بىلەن ھۈزۈرلىنىدىغان ئاق كۆڭۈل، قىزغىن ئادەملەر كۆپ، لېكىن باشقىلارنىڭ بولۇپمۇ ئۆزىدىن كىچىكلەرنىڭ ئەمگەك مېۋىلىرىنى كۆرسە بىئارام بولىدىغان، غەزەپلىنىدىغان، ھەتتا ئۇلارنىڭ ئورىسىنى كولايدىغان ‹ ئاتاقلىق › ئادەملەرمۇ ئاز ئەمەس. ياشلارغا بولغان ھۆرمەت ئەدەبىياتىمىزنىڭ كەلگۈسىگە بولغان ھۆرمەت، ئۇلارنىڭ نەتىجىلىرى بىلەن خۇشال بولۇش، ئەدەبىياتىمىزنىڭ نەتىجىلىرى بىلەن خۇشال بولۇش دېگەنلىك! »

     شائىر تېيېپجان ئېلىيېف بىلەن يازغۇچى زوردۇن سابىرنىڭ ھەر ئىككىلىسى ئەدەبىيات ئاشناسى، ئەدەبىياتخۇمارلار. يەنە ھەر ئىككىلىسى ھازىر جاۋاب چاقچاقچى، ناخشا-مۇزىكا خۇمار، كىتابخۇمارلار، ناۋادا ئۇلار ئۇچرىشىپ قالسا ئۆز ئارا ھال-مۇڭ بولۇپ گېپى پەقەت تۈگىمەيتتى. ھەر ئىككىلىسى كۆرۈشكەن پۇرسەت، دەملەرنى ئىمكانىيەتنىڭ بارىچە خۇشال-خۇرام، كۈلكە-چاقچاقلار بىلەن ئۆتكۈزۈشكە تىرىشاتتى. يازغۇچى پۇرسەت تاپسىلا شائىر تېيېپجان ئېلىيېف،… قاتارلىق ئۈستازلىرىنى، ئەدەبىيات ئاتىلىرىنى ئاددىي ئۆيگە مېھماندارچىلىققا چاقىراتتى. يازغۇچى زوردۇن سابىر غۇرىگۈل داستخانىدا كۆپچىلىك بىلەن بىللە بىر تەرەپتىن دۇتتار چېلىپ، ناخشا ئېيىتىپ، ئۇسسۇل ئويناپ، چاقچاقلىشىپ ئىچ-ئىچىدىن خۇشال بولسا، يەنە بىر تەرەپتىن ئۈستاز ئەدىبلەر بىلەن بولغان رېئاللىق، ئەدەبىيات، ھايات ھەققىدىكى تىرەن سۆھبەتلەردىن ئېستېتىك زوق، مەنىۋى ئوزۇق ئالغان، ئۇ بۇ كۆڭۈللۈك سورۇندىن ئالىدىغان لەززەتنىڭ قىممىتىنى ھېچقانداق نەرسىگە تەڭ قىلمىغان، بەلكىم يىللار ئۇلارنىڭ ئۇ كۈنى نېمە يەپ، نېمە ئېچكەنلىكىنى ئۇنتۇلدۇرۋېتەر. لېكىن ئەدەبىيات-سەنئەت ساھەسىدىكى بۇ سۆيۈملۈك ئادەملەرنىڭ جەم بولغانلىقى، بىللە خۇشال بولۇپ، بىللە كۈلۈشكەنلىرىنى يىللار ئۇنتۇلدۇرالمايدۇ. شۇنداقلا ھېچقانداق بىر كۈچ، ھېچقانداق بىر ئۇسۇل بىلەن ئۇ كۈندىكى كۆڭۈللۈك سورۇننى تەكرارلىيالمايدۇ. بىز پەقەت شۇ كۆڭۈللۈك سورۇنلارنىڭ ئارمىنىنى يەپ قالمىز، خالاس.
    بۇ ھەقتە ئەدەبىي ئوبروزچى ئابدۇۋەلى كېرىم « ئىلى دەرياسى » ژۇرنىلىنىڭ 2008-يىللىق 4-سانىدا ئېلان قىلغان « نۇرلىنىپ ئاققان يۈلتۈز » ناملىق ئەسلىمىسىدە مۇنداق بايان قىلغان :«… 1981-يىلى 11-ئايلار ئىدى، بىز بىر كۈنى زوردۇن سابىر، ئوسمانجان ساۋۇت ئۈچىمىز مەملىكەتلىك ئەدەبىيات-سەنئەتچىلەر بىرلەشمىسىنىڭ يىغىنىغا قاتنىشىش ئۈچۈن كەلگەن پېشقەدەملىرىمىزدىن تېيېپجان ئېلىيېف، ئەلقەم ئەختەم، ئابلىز نازىرلارنى يوقلاپ كېلىش ئۈچۈن ئۇلار چۈشكەن مېھمانخانىغا باردۇق. بىز ياتاققا كىرگەن ۋاقتىمىزدا تېيىپجان ئاكا ئۈستەل ئۈستىگە خاسىڭ، دادۈر، قۇرۇتلارنى تۆكۈپ قويۇپ، خوتەننىڭ گۇلقەنت ھارىقىدىن رومكىلارغا قۇيۇۋېلىپ ھەمراھلىرىغا ئىچكۈزەلمەي زورلاپ ئولتۇرغانىكەن.
ــ ئەسسالامۇ ئەلەيكۇم، ـ دېيىشىپ كىرىپ كەلدۇق بىز.
   ــ ۋەئەلەيكۇم ئەسسالام، كېلىڭلار، كېلىڭلار! قايسى شامال ئۇچۇرۇپ كەلدى سىلەرنى؟ ـ دەپ قىزغىن كۈتىۋالدى. بىز تېيىپجان ئېلىيېف، ئەلقەم ئەختەم، ئابلىز نازىرلار بىلەن بىر – بىرلەپ قول ئېلىشىپ كۆرۈشتۇق. تىنچ – ئامانلىق سوراپ ئولتۇرۇشقاندىن كېيىن، تېيىپجان ئاكا ھەمراھلىرىغا قاراپ:
−ئەمدى سىلەرگە ھاجىتىم چۈشمەيدىغان بولدى، ئىچمىسەڭلار ئىچمەڭلار، ئۈلپەتچىلىكتە مېنى چوقۇۋالىدىغانلار كەلدى،−دەپ چاقچاق قىلدى.
−چوقۇۋېلىش دېگەن قانچىلىك زەربە ئىدى؟−جاۋابەن چاقچاق قىلدى زوردۇن سابىر،−سىز بىر سەلپىسىڭىز ئوسمانجانغۇ ئۆكۈزدەك بەستى بىلەن بەرداشلىق بېرەر، بىراق ئابدۇۋەلى ئىككىمىزنىڭ ئورنى نەلەردە بولىدىغانلىقىنى خۇدا ئۆزى بىلىدۇ…
بىز قىزىق لەتىپە، چاقچاقلار بىلەن تېيىپجان ئاكىنىڭ ھۇزۇرىدا كەڭ – كۇشادە مېھمان بولۇشتۇق.  »
    شائىر تېيىپجان ئېلىيېف 1989-يىللىرى ئۆپكە راكى كېسىلىگە دۇچار بولۇپ، كېسەلخانىدا يېتىپ قالدى. شائىر تېيىپجان ئېلىيېفنى يوقلاش ئۈچۈن ئايىغى ئۇزۇلمەي كېلىۋاتقانلار قاتارىدا يازغۇچى زوردۇن سابىرمۇ شائىر ئۆمىرىنىڭ ئاخىرقى ساناقلىق كۈنلىرىنىڭ بىرىدە دوختۇرخانغا يوقلاپ بېرىپ شائىر بىلەن دىدارلاشقان. ھال-مۇڭ بولۇشقان، سۆيۈملۈك شائىرغا بولغان چەكسىز ھۆرمىتىنى بىلدۈرگەن، كېسەل كارۋىتىدا ياتقان شائىرنىڭ ئۆز ئاغزىدىن روبائىيلىرىنى ئەڭ ئاخىرقى قېتىم ئاڭلاپ، ھەسرەت ئىچىدە كۆز يېشى قىلىپ قايتقان. شائىر تېيىپجان ئېلىيېف 1989-يىلى 2-ئاينىڭ 19-كۈنى ئۈرۈمچىدە كېسەل سەۋەبىدىن ئالەمدىن ئۆتتى. شۇ چاغدا شائىر تېيىپجان ئېلىيېفنىڭ تاۋۇتىنى كۆتۈرۈپ ماڭغانلار ئارىسىدا بېلىگە ئاق چىگىپ يازغۇچى زوردۇن سابىرمۇ ھازا تۇتۇپ ماڭغان. يازغۇچى زوردۇن سابىر شائىر تېيىپجان ئېلىيېفنىڭ تاۋۇتىنى يەلكىسىگە ئېلىپ كۆتۈرۈپ مېڭىپ قالماستىن، بەلكى يەنە شائىر تېيېپجان ئېلىيېف ھايات ۋاقتىدا يەلكىسىگە ئالغان ئۇيغۇر ئەدەبىياتىنىڭ ئاتىسى بولۇشتەك ئېغىر يۈكىنىمۇ قوشۇپ يەلكىسىگە ئالغان. يازغۇچى زوردۇن سابىر ئۆزىنىڭ سەمەرىلىك ئەمگەكلىرى، ئۇتۇق، نەتىجىلىرى بىلەن ئاخىر ئۇستازى تېيېپجان ئېلىيېفنىڭ ئەجىرىنى ئاقلىدى، ئۇستاز تەلىمىنى، تەلىپىنى، كۈتكەن ئۈمىدىنى يەردە قويمىدى.
    يازغۇچى زوردۇن سابىر «44-قۇرۇدىكى ئىشلار » ناملىق بىيوگرافىك رومان يېزىشىنى پىلان قىلغان. بۇ ھەقتە پېشقەدەم رەھبەر، ئالىم، ئەدىب ۋە جامائەت ئەربابى مىجىت ناسىر « ئىلى دەرياسى » ژۇرنىلىنىڭ 2007-يىللىق 5-سانىدا ئېلان قىلغان « ئىلى تەسىراتلىرى » ناملىق ماقالىسىدە مۇنداق دەپ بايان قىلغان : « …مەن ئۇنىڭ بىلەن 45 يىل دوست بولۇپ ئۆتتۈم. ئۇ ھەرخىل شارائىت، ھەرخىل تۇرمۇشتا ياشاپ كەلدى. بىز ئىزچىل تۈردە بىر – بىرىمىزنى ئىزدىشىپ مۇڭدىشىپ كەلدۇق. بولۇپمۇ ئاخىرقى 20 يىل ئەتراپىدا ھەپتىدە بىر قېتىم دېگۈدەك ئۇچرىشىپ تۇراتتۇق. سۆھبىتىمىز كەڭ، قىزغىن، كۆپىنچە ئەدەبىيات، ھايات، تۇرمۇش، بولۇپمۇ ئۇنىڭ ئىجادىيىتىنىڭ نازۇك تەرەپلىرى، باھالار، يازماقچى بولغان ئەسەرلىرى ئۈستىدە بولاتتى.
مەن بىر قېتىم زودۇنغا:
−سەن ‹شائىر تېيىپجان ئېلىيېف ماڭا كۆپ قېتىم غەمخورلۇق قىلغان، ماڭا يېقىنچىلىق قىلىدۇ، دەۋرىمىزدىكى تالانتلىق مەشھۇر شائىر› دېگەنىدىڭ. ئاڭلىشىمچە، تېيىپجان ئېلىيېف: ‹ناۋادا نوبېل مۇكاپاتى بېرىشكە توغرا كەلسە، بىزدە زوردۇنغا بەرسە بولىدۇ› دەپتىكەن. سەن كۆڭلۈڭنى بىلدۈرۈپ مەرھۇم شائىر ھەققىدە بىر ئەسلىمە يازمامسەن،−دېگىنىمدە ئۇ:
−ئويلىنىۋاتىمەن، مەن ئۇنى يالغۇز شائىرلا ئەمەس، بىر رېئال ئىنسان سۈپىتىدە يازىمەن. ھازىرچە ئالدىراشمەن،−دېگەنىدى››. ئەمما شۇ ئەجەل يازغۇچىنىڭ بۇ ئارزۇسىنىڭ ئەمەلگە ئىشىشىغا ئىمكانىيەت بەرمىدى. ناۋادا يازغۇچى زوردۇن سابىر شۇ ئەسەرنى يازالىغان بولسا يۈلتۈزلار يۇرتى بولغان دىيارىمىزدا ئەدەبىيات-سەنئەت ئاسمىنىمىزدا نۇرلۇق يۈلتۈز بولۇپ چاقنىغان پېشقەدەم ئەدىبلەر قاتارىدا شائىر تېيېپجان ئېلىيېفنى ھەممىنى تاڭ قالدۇرىدىغان بۈيۈك سېيما سۈپىتىدە يېزىپ، شائىرنى سېغىنغان مىليۇنلىغان قەلىبلەردە ئۇنىڭ مەنىۋى ھەيكىلىنى تىكلەر بولغىيىتى.
يازغۇچى زوردۇن سابىر پىشقان يورغا قەلىمى بىلەن شائىر تېيىپجان ئېلىيېفنىڭ ئىلگىرى-كېيىن بولۇپ « ئالغا »، « يېڭى يول »، « تارىم »،… قاتارلىق گېزىت-ژۇرناللار مۇخبىر ۋە مەسئول مۇھەررىر بولۇپ ئىشلىگەن چاغلاردا گېزىت-ژۇرنالنى ياخشى چىقىرىش، ماقالە- ئەسەرلەرنىڭ ئىدىيە،بەدىئيلىكىنى  يۇقىرى كۆتىرىشكە پۈتۈن زېھنى-قۇۋۋىتىنى ئاتا قىلغان باغۋەن ئوبرازىنى؛ شائىر تېيېپجان ئېلىيېفنىڭ شىنجاڭ ئۆلكىلىك مەدەنىيەت ئىدارىسى ئەدەبىيات-سەنئەت بۆلۈمىنىڭ مۇدىرى، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتۇنوم رايونلۇق پارتكۇم تەشۋىقات بۆلۈمى ئەدەبىيات-سەنئەت باشقارمىسىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى، ئاپتۇنوم رايونلۇق ئەدەبىيات-سەنئەتچىلەر بىرلەشمىسى پارتىيە گۈرۈپپىسىنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى، ئاپتونوم رايونلۇق يازغۇچىلار جەمئىيىتىنىڭ باش كاتىپى،« تارىم » ژۇرنىلىنىڭ باش مۇھەررىرى، جۇڭگو يازغۇچىلار جەمئىيىتىنىڭ 3- ۋە 4-نۆۋەتلىك مۇئاۋىن رەئىسى، جۇڭگو يازغۇچىلار جەمئىيىتى ئاز سانلىق مىللەتلەر ئەدەبىي ئىجادىيەت كومېتىتىنىڭ مۇدىرىيەت ئەزاسى، « مىللەتلەر ئەدەبىياتى » ژۇرنىلىنىڭ تەھرىر ھەيئىتى، ئاپتۇنوم رايونلۇق ئەدەبىيات-سەنئەتچىلەر بىرلەشمىسىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى، ئاپتۇنوم رايونلۇق يازغۇچىلار جەمئىيىتىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى، ئاپتۇنوم رايونلۇق سىياسىي كېڭەش دائىمىي كومېتىتىنىڭ ھەيئەت ئەزاسى،… قاتارلىق كەسپى، مەمۇرىي ۋە ئىجتىمائىي ۋەزىپىلەرنى بىجاندىللىق بىلەن ئۈستىگە ئېلىپ، ئىلىمىز ۋە ئاپتۇنوم رايونىمىز ئەدەبىيات-سەنئەت سېپىدە باشلامچىلىق، سەركەردىلىك رول ئوينىغان نوپۇزلۇق ئەدەبىيات-سەنئەت تەشكىلاتچىسى ئوبرازىنى؛ شائىر تېيېپجان ئېلىيېفنىڭ ئىلگىرى ئاخىر بولۇپ 20 دەك دۆلەتتە دوستانە زىيارەتتە بولغان، سەككىز دۆلەتنىڭ پايتەختىدە شېئىر ئوقۇپ، ئۇيغۇر شېئىرىيىتىنىڭ بۈيۈك ساداسىنى دۇنياغا ياڭراتقان، خەت-چەك ۋە تېلفۇن ئارقىلىق دۇنيانىڭ جاي-جايلىرىدىكى 40 نەپەر يازغۇچى، شائىر بىلەن ئەدەبىي دوستلۇق مۇناسىۋىتى ئورناتقان خەلقئارالىق مەدەنىيەت ئالماشتۈرۈش، دوستلۇق ئەلچىسى ئوبرازىنى؛ شائىر تېيېپجان ئېلىيېفنىڭ ئاپتونوم رايونىمىزدىكى ھەرقايسى ئالىي بىلىم يۇرتلىرىدا، بوستانلىقتىكى باغ بىلەن ئېگىزلىكتىكى تاغدا، ھەر مىللەت ئەدەبىيات-سەنئەتچىلەر ئارىسىدا، ئىش قاينىغان ئەمگەك مەيدانلىرىدا، تاڭغا ئۇلاشقان مەشرەپ ـ سۆھبەتلەردە، ئەدىبلەرنىڭ تار ئۆي، غۇرىگۈل داستىخانىلىرىدا، تۇرۇسلىرىنى ئىس قاپلاپ كەتكەن ۋاڭ-چۇڭغا تولغان ئاشپۇزۇللاردا قۇرداشلارغا تەسەللىي، ياشلارغا مەدەت-ئىلھام، ئەدەبىيات ھېرىسمەنلىرىنىڭ قەلبىگە ئەدەبىيات ئوتى ياققان ئاتىلىق – ئاكىلىق ئوبرازىنى؛ شائىر تېيىپجان ئېلىيېفنىڭ پەيزاۋات ناھىيەسىنىڭ شاپتۇل گۇڭشېسى 1-دادۈيىدە سوتسىيالىستىك تەربىيە ھەرىكىتىگە قاتنىشىپ پادىچى بولغان،قەھرىتان قىش كۈنلىرىدە تۇرپانغا چۈشۈرۈلۈپ ئۆستەڭ چاپقان،« 7-ماي» كادىرلار مەكتىپى( ئەمەلىيەتتە ئەمگەك بىلەن ئۆزگەرتىش ئورنى) دا ئىككى يىل ئېغىر ئەمگەك قىلغان،ئەينى ۋاقىتتىكى خاتا سىياسەتنىڭ زەربىسى،زىيانكەشلىكى تۈپەيلىدىن ئۈچ قېتىم يىقىلىپ، ئۈچ قېتىم ئورنىدىن تۇرۇپ، ئەمگەك بىلەن ئۆزگەرتىش،سۈرگۈن قىلىش،چەتكە قېقىلىش،ئۆزىنى تەكشۈرۈش، كۈرەش قىلىنىش،سوراققا تارتىلىش،مەسىلە تاپشۇرۇش،ماتېرىيال يېزىش بىلەن ھەم جىسمانىي ھەم روھىي جەھەتتىنمۇ دەھشەتلىك ئازابلانغان بىچارە ئوبرازىنى ياراتقان بولاتتى. ئەپسۇس ، يازغۇچى زوردۇن سابىرنىڭ «44-قۇرۇدىكى ئىشلار » ناملىق بىيوگرافىك روماننى يېزىشقا ھاياتى يار بەرمىدى.ئىشىنىمىزكى، يازغۇچى زوردۇن سابىرنىڭ قولىدىن چۈشكەن قەلەمنى مىڭلار قولىغا ئالىدۇ.

جاۋاب يېزىش